بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Судан жанубидаги ҳодисалар ортида нималар турибди?

Савол: Эфиопия ташқи ишлар вазири Адханом Судан жануби ҳукумати вакиллари ва Риек Мачар тарафдорларидан иборат музокара юритувчи делегация тинчлик сўзлашувларини олиб бориш учун 2014 йил 1 январда Аддис Абебага келишини эълон қилди. У: «Мен Бўрда жангларнинг давом этаётгани бу сўзлашувлар бошланишига тўсқинлик қилиши эҳтимолидан хавотирдаман» деди. У ердаги жангларда ҳали у томон, ҳали бу томоннинг қўли баланд келяпти. Судан жануби 2013 йил 15 декабрдан бошлаб қаттиқ жангларни бошидан кечиряпти, уларнинг фуқаролик урушига айланиб кетишидан хавотирлик билдириляпти. Бу жанглар Салва Киир ўзининг ўринбосари Мачарни ўзига қарши тўнтариш ясашга уринишда айблаганидан кейин бошланиб кетди…

Савол шуки, буларнинг барчаси ортида нималар турибди? Уларнинг шу минтақа устида Америка билан Европа ўртасидаги мустамлакачилик рақобатлашувига алоқаси борми? Ёки у маҳаллий қабилачилик рақобатлашувими?

Жавоб: Бунга жавоб бериш учун маҳаллий воқеликни ва унга алоқадор нарсаларни сўнгра халқаро позициялар ва уларга тегишли ишларни кўриб чиқиш лозим.

1 – Ҳаммага маълумки, Судан жанубини ажратиб ташлашга ва у ерда бир давлатга асос солишга бошчилик қилган Америкадир. Бу Америка 1983 йилда Судан Озодлик Халқ ҳаракати номли сепаратчилик ҳаракатини пайдо қилганидан кейин юз берди. Бу ҳаракатга Америка малайи Жон Гаранг бошчилик қилди. Америка шу орқали барча исёнчиларни ўз измига солиб уларни битта ҳаракатга айлантиришга ҳаракат қилди. Бу масаланинг бир томони. Бошқа томондан эса Америка 1989 йилда Умар Башир ва унинг тўдасини ҳокимиятга олиб келди, ўзининг бу мамлакатдаги нуфузини мустаҳкамлаш ва шундан кейин жанубни ажратиб ташлаш ғоясини амалга ошириш учун шундай қилди. Шундай ҳам бўлди. Судан шимоли ва жанубида Америка нуфузи мустаҳкам ўрнашди. Шунга қарамай Европа, айниқса инглизлар ўзларининг Судандаги илгариги нуфузлари сабабли ва у ерда малайлари борлиги учун имкон туғилиши биланоқ тинимсиз аралашишга уринди. Европанинг мақсади Суданда ўз нуфузини қайта тиклаш ёки лоақал у ердаги озгина нуфуз билан бўлса ҳам Америкага шерик бўлиш эди.

2 – Шуниси ҳам маълумки, ажратиб ташлаш ғоясини Америкадан олдин Британия биринчи бўлиб кўтариб чиққан эди. Британия Суданни бўлиб ташлаш нағмасини 1955 йилдан бошлаб «хиргойи» қила бошлаган эди… 1983 йил Америка Гаранг ҳаракатини пайдо қилган пайтда эса, Британия бу ҳаракатда ўзининг одамлари ҳам бўлишига уринди. Риек Мачар ўша пайтда Британияда саноат муҳандислиги ва стратегик режалаштириш бўйича ўқиётган эди. Мачар бу ҳаракат таъсис этилиши биланоқ унга қўшилиш учун Суданга қайтди. У билан бу ҳаракатнинг ўша пайтдаги етакчиси Жон Гаранг ўртасида кураш ва жанглар рўй берди. Шундан кейин у 1991 йилда бу ҳаракатдан ажралиб чиқди. Жон Гаранг Риек Мачарни инглизларга малайликда айблар эди. Мачарнинг инглиз хотини Эмма Маккуин инглиз ёрдам ташкилоти ниқоби остида иш олиб борар эди. Жон Гаранг уни ҳам инглиз разведкасига хизмат қилишда айблар эди. Шунинг учун у ўзи билан Мачар ўртасида борган урушни Эмма уруши деб атади. Эмма 1993 йил Найробида машина уриб юбориши ҳодисасида ўлдирилди. Мачар Гаранг ҳаракатидан йироқда Суданни бир-биридан ажратиб ташлаш борасида ўзига йўл очишга ва сепаратчилик ҳаракатини тузишга, айниқса 1997 йилда уринди. Бу пайтга келиб у алоҳида мустақил сепаратчи тараф сифатида Умар Башир билан сўзлашувларни бошлаган эди. Лекин у бунда муваффақият қозонолмади. Аксинча Гаранг бошчилигидаги халқ ҳаракати кўзга кўринган таъсирли тараф бўлиб қолаверди. Шунинг учун Мачар инглизлар ундови билан бу ҳаракатга қайтишга уринди. Унинг қабиласи «Нуэр» салмоқли таъсирга эга бўлгани сабабли Америка унинг ҳаракатга қайтишига розилик берди. Ҳолбуки Америка унинг воқесини яхши биларди. Америка уни ўз измига солиш ва Гаранг қўмондонлиги остида ушлаб туриш учун унинг қайтишига рози бўлишни Гарангга уқтирди. Чунки Америка унинг ортида Жанубдаги иккинчи энг катта қабила тургани сабабли унинг салмоққа эгалигини биларди. Шунга қарамай Мачар билан Гаранг ўртасида ҳаракат ичкарисида келишмовчиликлар давом этди. Бу келишмовчиликлар Гаранг уни ҳаракатдаги иккинчи киши қилиб тайинламай унинг ўрнига Салва Киирни тайинлаган пайтда юзага чиқди. Ҳолбуки Салва Киир мартаба жиҳатидан ҳаракатда ундан қуйироқ турарди.

3 – Охирги жанглар пойтахтдан бошқа минтақаларга ҳам ёйилиб Жонглей маркази Бўр шаҳрига ва Шарқий Экватор вилояти маркази Торитга қадар чўзилди. Рейтер 2013 йил 18 декабрда Жанубий Судан армияси расмий вакилининг армия Бўр шаҳри устидан назоратни йўқотди, деб таъкидлаб айтган сўзларини келтирди. Кейинчалик армия бу шаҳарни қайтариб олди. Шундан кейин 2014 йил 1 январда ахборот агентликлари хабар тарқатгандек Мачар кучлари бу шаҳарга қайтиб унинг кўп қисмини эгаллаб олди. Бундан озгина олдин ахборот агентликлари Мачар кучларининг Салва Киир армияси чекинганидан кейин бу шаҳар устидан ўз назоратини ўрнатгани ҳақида хабар тарқатган эди.

Жанубий Судан ҳукумати 2013 йил 26 декабрда исёнчиларнинг баъзи нефт қудуқларини эгаллаб олишганини ва юқори Нил вилояти маркази Малакалнинг ярми устидан ўз назоратларини ўрнатишганини тан олди. Юқори Нил вилояти нефт қазиб олинадиган энг асосий вилоятдир. Айни пайтда Жанубий Судан президенти расмий вакили ўзларининг кучлари Мачарга тарафдор исёнчиларнинг шаҳарнинг қолган қисми устидан ўз назоратларини ўрнатишларига йўл қўймаслик учун жанг олиб бораётганини билдирди. Жанглар ажралиб чиққан давлатнинг ярмигача, яъни аслида мавжуд ўн вилоятдан бештасини қамраб олди. Улар Жонглей, Ваҳдат, Марказий Экватор, Юқори Нил, Шарқий Экваторлардир. Бу эса ишлар узоқ кўламга етиб борганига далолат қилади. Чунки исёнчи кучлар шаҳарлар ва минтақаларни эгаллаб олмоқда, уларни қўлдан бой берганидан кейин эса уларни қайтариб олишга уринмоқда. Буларнинг барчаси ишлар осонлик билан ниҳоясига етмаслиги мумкинлигини кўрсатиб турибди. Шунинг учун БМТ бош секретари жанглар шиддатли тус олганидан уч кун кейин «Судан жанубидаги вазият борасида чуқур ташвиш ҳис қилаётганини» билдириб: «Бу сиёсий кризисдир, у ўзига нисбатан тезлик билан сиёсий диалог орқали муносабатда бўлишни талаб қилади, бу ерда зўравонликнинг бошқа вилоятларга ёйилиши мумкинлигидан хавотирлар бор, биз бунинг аломатларини аллақачон кўрдик» деди. (ВВС 2013 йил 18 декабр).

4 – Бу юртда нуфуз эгаси Американинг бу ҳодисаларга нисбатан позицияси қаттиқ ташвиш билдириш ва вазиятни назорат қилиш учун тезлик билан ҳаракат қилиш бўлди:

а) Америка президенти Обама конгрессга мактуб йўллаб унда ўзининг вазиятни кузатиб бораётганини билдириб: «Мен фуқаролар, мол-мулклар, жумладан Судан жанубидаги элчихонамизни ҳимоя қилиш чораларини кўраман», деди. (АФП 2013 йил 23 декабр). Тўрт Америка аскари 2013 йил 21 декабрда Бўр аэродроми яқинида ўзларининг самолётларига қарата ўт очилиши сабабли яраланди. Америка президенти Обама ўзининг мактубида: «Бу аскарлар 46 аскардан иборат ҳарбий контингент таркибида бўлиб, улар америкаликларни Судан жанубидан кўчиришда иштирок этиш учун CV-22 русумли самолётда келишган эди», деб изоҳ берди. (Рейтер 2013 йил 20 декабр). Обама: «Охирги жанглар Судан жанубини ўтмишдаги зулматли кунларга қайтиш гирдобига тортиш таҳдидини туғдирмоқда» деб «Бу юрт келажаги бугун хатарда» деб таъкидлади. У қўшимча қилиб: «Қўшма Штатлар Жубанинг мустаҳкам шериги бўлиб қолаверади» деди. (ВВС 2013 йил 20 декабр).

б) Обама миллий хавфсизлик маслаҳатчиси Сьюзан Райс ва бошқа йирик ёрдамчилар билан учрашганидан кейин Оқ уй баёнот чиқариб «Ҳарбий кучни ишга солиш орқали ҳокимиятни эгаллаб олишга бўлган ҳар қандай уриниш Қўшма Штатлар ва халқаро жамоатчилик томонидан узоқ вақтдан бери кўрсатиб келинаётган ёрдамни тўхтатиб қўйиш оқибатига олиб келиши мумкин», деб билдирди. Баёнотда айтилишича, «Обама Судан жануби раҳбарлари бизнинг америкалик ходимлар ва фуқаролар хавфсизлигини таъминлаш учун сарфлаётган ҳаракатларимизни қўллаб-қувватлашлари лозим, деб таъкидлади ва бу низо фақат тинч йўл ва музокаралар орқалигина ҳал қилиниши мумкинлигини кўрсатиб ўтди». (Ассошиэйтед Пресс 2013 йил 22 декабр).

в) Керри ўзининг махсус вакили Дональд Бутни Судан жанубига юборар экан, бундай деди: «Судан жануби раҳбарларининг ўзларига бўйсунадиган қуролли бўлинмаларни назоратга олишлари, тинч фуқароларга ҳужум қилишлардан дарҳол тийилишлари ва турли этник ва сиёсий гуруҳлар ўртасидаги зўравонлик тўлқинига чек қўйишлари вақти келди». У яна бундай деди: «Мен президент Киир билан боғланиб ундан барча жанубий суданликлар президенти сифатида Судан фуқароларини ҳимоя қилишини ва ўзаро сулҳга келишга ҳаракат қилишини талаб қилдим». (Франс-24 2013 йил 21 декабр). Америка ташқи ишлар вазирлиги расмий вакили Женнифер Псаки бундай деди: «Ташқи ишлар вазири Жон Керри аниқ қилиб зўравонликнинг давом этиши Судан жануби мустақилликка эришган даврда қўлга киритилган ютуқларни йўққа чиқариши мумкинлигини айтди». (ВВС ва Ассошиэйтед Пресс 2013 йил 22 декабр).

г) Америка вакили Дональд Бут Салва Киир билан учрашиб у билан «Судан жанубини вайрон қилаётган зўравонликни тўхтатишга оид қатор тадбир-чораларни» муҳокама қилди. Бут: «Салва Киир Риек Мачар билан ўзининг бу ҳамкасби белгилайдиган яқинроқ вақт ичида олдиндан ҳеч қандай шартлар қўймасдан сўзлашувларни бошлашга тайёр» деб билдирди. (Немис агентлиги DPA 2013 йил 24 декабр). Бут изоҳ бериб ўзининг Халқ ҳаракатининг Жубада қамоқда ётган 11 аъзоси билан учрашганини айтди ва ана шу шахсларнинг тинч-омон эканини, уларга яхши муомала қилинаётганини таъкидлади.

д) Агентлик Америка мудофаа вазиридан «Қўшма Штатлар талаб қилинган пайтда ёрдамлар кўрсатишга тайёр туриш учун Испаниядан Жибутигача кучларни ҳаракатга келтиргани»ни нақл қилди.

е) Америка малайларининг Судан жануби борасидаги позициялари Салва Киир томонида туриш бўлди, айниқса Уганда, Эфиопия ва БМТ шундай позицияни эгаллади:

– Уганда президенти Йовери Мусевени ўзининг мамлакати Жанубий Судан давлатидаги кризисни тинч йўл билан ҳал қилишга эришишга оид «ИГАД» механизмларини қўллаб-қувватлаяжагини билдирди. Мусевени агар вице президент Риек Мачар бу механизмларни рад этадиган бўлса уни таъқиб қилиш билан таҳдид қилди. (Ал-Жазира.нет 2013 йил 30 декабр). Уганданинг «New Vision» газетаси 2013 йил 20 декабр куни ёзишича, угандалик аскарлар тартибсизликларни бошидан кечираётган пойтахтда тинчлик ўрнатиш мақсадида Жубада Жанубий Судан ҳукумати талабига жавобан жойлаштирилди. Газетанинг ёзишича, Уганда махсус кучларининг биринчи бўлинмаси аэропортда тинчлик ўрнатишга ҳисса қўшди ва охирги кунларда Жанубий Судан армиясидаги бир-бири билан рақобатлашаётган бўлинмалар ўртасидаги қарама-қаршиликлардан кейин Жубадан угандалик фуқароларни кўчиришда ёрдам берди. (Ал-Жазира 2013 йил 21 декабр).

– Эфиопия ташқи ишлар вазири Адханом – у ИГАД делегациясига бошчилик қилмоқда – Эфиопияда музокаралар ўтказилишига қаттиқ қизиқиш билдириб, Салва Киирни давлат бошлиғи, Мачарни эса исёнчилардан ёки бўлиниб ажралиб чиққанлардан бири деб атади! Буларнинг барчаси музокараларни Салва Киир фойдасига қилиб қўяди.

– Америка биринчи даражада ҳаракатга келтирадиган БМТ эса, унинг Хавфсизлик Кенгаши Жанубий Судандаги халқаро тинчлик сақловчи кучлар сонини икки баробар, яъни 6 мингдан 12500га кўпайтириш тўғрисида қарор чиқарди. Бу эса бу ишларга жиддий қаралаётганига далолат қилади. Масалан БМТнинг Жубадаги вакиласи Хильда Женсон 2013 йил 25 декабрда бу мамлакатда бўлаётган воқеалар ҳокимият учун кураш эканини, уни миллатчилик асосидаги жанг деб эътибор қилиш мумкин эмаслигини айтиб, тарафларнинг бу кризисга оид фойдали ечимларни топиш учун музокара столига ўтиришлари зарур эканлигини таъкидлади. (Рейтер 2013 йил 25 декабр). У БМТ ўз уставининг VII бандига мувофиқ тинч фуқароларни ҳимоя қилиш учун куч ишлатиш йўлига ўтиши мумкинлигини айтиб таҳдид ҳам қилди.

Буларнинг барчаси бу ҳодисалар Америка фойдасига бўлмаслигини кўрсатиб турибди. Чунки бу ҳодисалар Американинг шу минтақадаги нуфузига зарар етказади ва америкалик аскарлар ҳаётига таҳдид туғдирди. Шунинг учун ҳам Америка энг олий даражаларда ҳаракатга келди ва Жанубий Суданга берилаётган ёрдамларни тўхтатиб қўйиш билан таҳдид қилди. Чунки Судан жанубининг ажратиб ташлагани Американинг Обама даврида эришган энг муҳим ютуқларидан бири бўлди. Шунинг учун Америка ўзи Обама даврида Судан жанубида пайдо қилган нарсасини қисқа вақтдан кейин бой беришни истамайди. Демак бу ерда Америка эришган нарсага жиддий таҳдид туғилди. Америка Умар Башир режими томонидан қилинган улкан хиёнатлар эвазига бу минтақада ўз нуфузини ўрнатишга эришди. Америка буни ҳатто орзу ҳам қилмаган эди. Умар Башир режими қилган бу улкан хиёнат натижасида Америка ўзининг жанубни Судандан ажратиб ташлаб уни ўз нуфузи остига киритиш ва мустамлакага айлантириш тўғрисидаги мустамлакачилик лойиҳасини амалга оширишга муваффақ бўлди.

Бунга қўшимча ўлароқ, Американинг малайлари ва БМТнинг ҳозиргина айтиб ўтган позициялари ҳам Киирни қўллашга мойил бўлган ва музокара ўтказиш учун Мачарга босим ўтказишга жон-жаҳди билан ҳаракат қилаётган ёки куч ишлатиш ва VII банд билан таҳдид қилаётган позициялардир.

5 – Европа позициясига келсак, Европа ахборот воситалари, айниқса француз ва инглиз ахборот воситаларининг Риек Мачарга аҳамият қаратиб у билан мулоқотлар ўтказишга зўр бергани, унинг аввалги кунлардан бошлаб қилган ишларига қаттиқ урғу бергани кузатилди. Бу ахборот воситалари Мачар билан Салва Киир ҳукумати ўртасида бўлаётган жангларни зўр бериб этник ёки қабилачилик асосида бўлаётган жанглар қилиб тасвирлади, европаликлар курашни авж олдириб ундан Америкага қарши ўзларининг манфаатлари йўлида фойдаланиш учун шундай қилишди. Чунки Америка европаликлар таъсирини ўта йироқлаштириб ишлар жиловини ўз қўлига олишга муваффақ бўлди, ҳодисаларни сунъий равишда келтириб чиқаришда уларга ҳеч қандай рол бермади, келишувларни тузишда ва Суданда ажралиб чиққан сунъий давлатчани пайдо қилишда уларни иштирок эттирмади:

а) ВВС 2013 йил 18 декабрда Мачар билан мулоқот ўтказди. У мулоқотда бундай деди: «Пойтахт Жубада авж олган зўравонлик амалиётлари бўйича жавобгарлик бевосита Салва Киир зиммасига тушади, мен уни ўз ҳукуматининг барбод бўлганини яширишга уриниб мени тўнтариш ясашга уринишда айблагани билан айблайман». У Киирни «қабилачилик ва этник зўравонликка гижгижлаш»да айблаб «Бу ерда ҳеч қандай тўнтаришга уриниш бўлгани йўқ, жанглар жумҳурият гвардияси ҳарбийлари ўртасидаги кураш сабабли келиб чиқди» деб қўшимча қилди. ВВС бу мамлакатдаги кескинлик Жанубий Судан президенти Салва Киир ўзининг ўринбосари Риек Мачарни июл ойида истеъфога чиқарганидан бошлаб кучайганини қўшимча қилди. Рейтер 2013 йил 26 декабрда Мачар билан бўлган мулоқотдаги унинг қуйидаги сўзларини келтирди: «Мен музокаралардаги позициямни яхшилаш учун кучим етган ишни қиламан».

б) Француз халқаро радиоси ҳам 2013 йил 19 декабрда Риек Мачар билан мулоқот ўтказди. Унда Риек бундай деди: «Мен ҳукмрон сиёсий партия Судан Озодлик Халқ ҳаракатини ва унинг ҳарбий қаноти (мамлакат қуролли кучлари халқ армияси)ни Салва Киирни мамлакат бошчиси мансабидан ағдариб ташлашга чақираман». У яна бундай деди: «У агар музокара ўтказилишини истаса биз фақат унинг ҳокимиятдан кетиши шартлари асосидагина музокара олиб боришга рози бўламиз, лекин у кетиши керак, чунки у халқимиз бирлигини сақлаб қолишга қодир эмас, айниқса у одамларни қасддан пашшадек қириб ташлаш йўлини тутаётган экан ва этник урушни аланга олдиришга уринаётган экан бунга қодир эмас». У бу гапларни Салва Киир унга кеча таклиф қилган музокараларни рад этиш учун айтди. Франс Интернэшнл 2013 йил 25 декабрда Мачарнинг ушбу сўзларини келтирди: «Ҳа, биз баҳслар олиб боришга тайёрмиз, шу мақсадда мен ўз делегациямни туздим».

Америка ахборот воситалари Риек Мачарга атайлаб эътибор бермаётган бир пайтда Европа ахборот воситаларининг Риек Мачарга бунчалик аҳамият бериши европаликларнинг унга ва у қилган ишларга ижобий назар билан қарашаётганига далолат қилади.

в) Европа ахборот воситаларининг ҳаракатига қўшимча равишда Британия ҳам ўзининг Кениядаги малайлари орқали ҳаракатга киришди. Чунки Кения президенти Ухуру Кеньятта 2013 йил 26 декабрда президент Салва Киир билан сўзлашувлар юритиш учун Жанубий Суданга келди. У воситачилик қилиш учун Салва Киир билан учрашганидан кейин бундай деди: «Жанубий Судан ёш давлат, у ўзини ривожланиш программасидан узоқлаштирадиган барча нарсани тарк этиши, донолик билан иш юритиши, бегуноҳ одамларнинг қурбон бўлишини тўхтатиши лозим». (Рейтер 2013 йил 26 декабр). Демак у Салва Киирга ишора қилиб, уни зимдан айблаяпти. Бу Кения Салва Киирга қарши ва Риек Мачар фойдасига позицияни билдираётганини кўрсатиб турибди. Бу эса Британия позицияси ифодасидир. Кениялик расмийлар – улар Шарқий Африка мамлакатлари вазирларидан иборат воситачилар гуруҳи аъзоларидир – Жанубий Судан ҳукумати кучларини ва Мачар тарафдорлари бўлган исёнчиларни бир бетараф мамлакат ерида музокараларни бошлашга чақиришганини айтишди. Кения расмий вакили Карнжа Кибчо журналистларга бундай деб қўшимча қилди: «Биз музокаралар ечимдир, деб биламиз, Кения буни Найробида илгари силжитишга ёрдам кўрсатишга тайёр». У яна бундай деди: «Иккала томон музокараларга рози бўлган бўлса-да, лекин улар ўтказиладиган вақт ва жой ҳамон ноаниқ қолмоқда, чунки ҳар бир томон ғоятда қаттиқ позицияларни эгалламоқда». (DPA 2013 йил 24 декабр). Бу билан инглизлар Кения орқали таъсирли рол ўйнамоқчи бўлишяпти. Чунки ўшанда улар яна Жанубий Суданга қайтиш имконига эга бўлишади.

6 – Бу кўриб чиқишдан кейин қуйидагилар аён бўлади:

а) Биз кучлироқ деб санайдиган эҳтимол шуки, Мачар ва унинг тарафдорларини Британия авраб қизиқтириб ҳаракатга келтирган бўлиши мумкин. Чунки уларни Британия билан боғлаб турадиган алоқалар бор. Британия Жанубий Суданда таъсирли рол ўйнаш учун у ерга қайтишга ҳаракат қиляпти. Чунки ўшанда Британия Жанубий Суданда ўз нуфузини қайта ўрнатиш имконига эга бўлади. Бу эса Мачарнинг хатти-ҳаракатлари Американи кўп ташвишга солганини таъкидлаб турибди. Шунинг учун Америка вазиятни назорат қилиш учун биринчи кунданоқ тезлик билан энг олий даражаларда ҳаракат қилди, агар бошқарув ўзгариб, уни инқилобчилар ёки исёнчилар эгаллаб олишадиган бўлса жанубга кўрсатилаётган ёрдамларни тўхтатиб қўйиш билан таҳдид қилди. Ахборот агентликлари хабар тарқатганидек Мачар назоратидаги минтақаларда Америка самолётига қарши ўт очилиб бир неча аскарлари яраланди.. Шундай қилиб Америка ишлар жиловини ўз қўлида ушлаб қолиш имконига эга бўлиш учун БМТ кучлари сонини икки баробар кўпайтирди.

б) Бундай аён бўладики, бу масала ҳокимият талашиб Америка малайлари ўртасида бўлаётган кураш эмас. Аксинча у – энг кучли эҳтимолга кўра – турли икки мустамлакачи тараф малайлари ўртасидаги курашдир. Агар у битта мустамлакачига тобе бўлган малайлар ўртасидаги кураш бўлганида эди, иш бунчалик даражага етмаган бўларди. Маълумки Америка Судан жанубида пайдо бўлганига эндигина икки ярим йил бўлган давлатни қуришга ҳаракат қилмоқда. Жанубнинг ажратиб ташлангани Обама президентликка келганидан буён қўлга киритган энг катта ютуқлардан бири ҳисобланади. Шунинг учун Америка ўзининг мана шу мустамлакачилик лойиҳаси худди шу Обама даврида барбод бўлишини истамайди.

в) Салва Киирнинг Америкага содиқ малай экани мулоҳаза қилиниши керак. Шунинг учун Америка келгуси сайловларда уни яна номзод қилиб кўрсатишни ва унинг ҳокимиятини кучайтиришни истайди. Шунинг учун ҳам Салва Киирнинг президент мансабига зўр бериб интилаётган барча кимсаларни йироқлатганини маъқуллади. Улар Салва Киир билан анча даврдан бери келишолмай келаётган кимсалардир. Уларнинг бошида Риек Мачар турибди. Америка уларнинг Судан Озодлик Халқ ҳаракати таркибига киришларига уларни ўз измига солиб ўз назорати остида тутиш мақсадида рози бўлган эди. Чунки улар турли ҳаракатлар таркибида қолаверадиган бўлишса, у ҳолда Америкага итоат этмайдиган ана шу ҳаракатлар Америка билан рақобатлашаётган Европа давлатларининг, айниқса Британиянинг суқулиб кириб келиши учун бир туйнук бўлиб қоларди. Бинобарин бу Америка лойиҳаларига тўсиқ қўйилишга сабаб бўларди…

г) Британия ўзининг бу ҳаракатида муваффақиятга эришиб, Салва Киирни ағдариб ташлаши ва Америка ўрнини эгаллаб олиши эҳтимоли кучли эмас. Чунки Америка тезлик билан ҳаракат қилди ва Британиянинг ҳаракатини барбод қилиш учун ўзининг бутун нуфузини ишга солди. Бундан ташқари Америка малайлари: Уганда, Эфиопия, БМТ… бу масала бўйича эътиборни тортадиган даражада иш олиб борди. Масалан ИГАД делегацияси бошлиғи, Эфиопия ташқи ишлар вазири иккала тараф музокара олиб боришни қабул қилганини билдирди. Бу эса ҳукумат «палла»си оғир келаётганини англатади. Чунки музокара ҳукумат билан унга қарши чиқаётганлар – улар «исёнчилар» деб аташаётганлар – ўртасида бўлар экан бу ҳукумат «палласи» оғир келаётганини англатади.

д) Европа, айниқса Британия Мачар ҳаракатини ва унинг қабиласини ҳокимиятни бўлишиб олишга эришишга ундашда бор кучини сарфлаб уринмоқда… Бу уринишнинг муваффақиятга эришиш имконияти кўп эмас. Чунки бу уринишни Киир ал-Жазира билан олдинроқ бўлган мулоқотда «Мачарни исёни учун мукофотлаш керак эмас, унинг мамлакатдаги ҳокимиятни бўлиб олишга ҳаққи йўқ» деб рад қилди. (Ал-Жазира 2014 йил 1 январ). Бундан ташқари Америка ва унинг малайлари Киирни қўллаб-қувватлашга ўта аҳамият беришмоқда.

Шунинг учун, демак Жанубий Судан ҳукуматининг Америка чизиб берган режа бўйича давом этиши кутилади. Фақат ҳукумат бунда Мачарни рози қилиш услубини қўллайди. Чунки унинг қабиласи Нуэр салмоқли нуфузга эга. Шу билан бирга кул остида ловиллаган чўғ сақланиб қолаверади, у ҳаводаги ҳар қандай учқун сабабли аланга олиб кетиши мумкин. Зеро минтақалар устидан нуфуз талашаётган мустамлакачиларнинг ўзаро кураши шундай аҳволга олиб келади.

29 сафар 1435ҳ

1 январ 2014м