Марказий Осиё – 2040

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Дунё сиёсий майдонида кузатилаётган шиддатли ўзгаришлар нафақат чегараларни, балки ўнлаб йиллар давомида шаклланган қудрат мувозанатини ҳам тубдан қайта белгиламоқда. Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистон ўзининг қулай макони ва сиёсий вазни билан йирик давлатларнинг манфаатлари кесишган нуқтага айланди. Бу жараёнда "Марказий Осиё – 2040" концепцияси (АҚШ томонидан пухта режалаштирилган) минтақа давлатлари (Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон) ўзаро 2024 йилда Астана саммитида қабул қилган дастурдир. Унинг асосий мақсади минтақа мамлакатларининг дунё саҳнасидаги мавқеини кучайтириш ва ички ҳамкорликни мустаҳкамлаш орқали тўсиқларни бартараф этишдир. Бугунги кунда умумжаҳон сиёсий саҳнасида содир бўлаётган тектоник силжишлар Марказий Осиёни геосиёсий жараёнларнинг марказига олиб чиқди. Узоқ йиллар давомида "ёпиқ тизим" сифатида тавсифланган бу ҳудуд эндиликда йирик давлатларнинг стратегик режалари учун "мувозанатловчи" вазифасини ўтамоқда. Вашингтоннинг минтақага нисбатан қарашлари тубдан ўзгарди: эндиликда Марказий Осиё алоҳида бўлакларга бўлинган ҳудуд эмас, балки бир бутун ва яхлит сиёсий бирлик сифатида қабул қилинмоқда. Бундай ёндашув замирида Ўзбекистонни минтақанинг «макон калити» сифатида танлаб, унинг атрофида янги хавфсизлик ва иқтисод тизимини барпо этиш мақсади ётибди. АҚШ стратегиясидаги Ўзбекистоннинг аҳамияти учта асосий омил билан белгиланади. Биринчиси, маконий устунликдир. Ўзбекистон минтақадаги барча тўртта давлат ва Афғонистон билан чегарадош бўлган ягона мамлакат. Унинг Ғарб йўналишини танлаши қўшни давлатларнинг Россия билан бўлган географик алоқасини заифлаштиради. Иккинчиси, нуфуз салоҳиятидир. Минтақа аҳолисининг қарийб ярми яшайдиган бу улкан инсоний захирани Ғарб андозалари асосида йўналтириш орқали Шимолдан келаётган маданий ва мафкуравий таъсирни камайтириш кўзланган. Учинчиси эса Трансафғон йўлаги бўлиб, Термиз орқали океанга чиқувчи темир йўл лойиҳаси минтақанинг иқтисодий жиҳатдан Россияга қарамлигини йўққа чиқариш йўлидаги энг катта қадамдир.

Бироқ бу геосиёсий ўйинларнинг ички қатламларига назар ташласак, Вашингтоннинг "Геосиёсий калити" тушунчаси ортида анча мураккаб ва кўп қиррали манфаатлар тўқнашуви ётганини кўрамиз. Оқ уйнинг Тошкент билан яқинлашуви шунчаки дипломатик илтифот эмас, балки Пекин ва Москванинг таъсир доирасини чеклашга қаратилган узоқ муддатли ҳисоб-китобдир. Марказий Осиё давлатларида кузатилаётган юқори лавозимли шахсларнинг жавобгарликка тортилиши, яъни “тизимдаги тозалаш” ишлари шунчаки коррупцияга қарши кураш эмас, балки ташқи кучларнинг «бешинчи колоннаси»ни зарарсизлантиришга қаратилган сиёсий амалдир. Вашингтонга кучли ва бир марказга бўйсунадиган Ўзбекистон керак, чунки заиф давлат турли кўринишдаги ҳуружларга бардош беролмайди. Шу билан бирга, минтақада яширин тарзда етакчилик пойгаси ҳам кучаймоқда. Вашингтоннинг Ўзбекистонга нисбатан «илиқ мақтовлари» Қозоғистонни ҳам фаоллашишга ундади. Остонанинг «Иброҳим келишуви»га аъзо бўлиши ва Ғазо масаласидаги мавқеи Вашингтонга ўз стратегик аҳамиятини эслатишга қаратилган. АҚШ бу икки давлат рақобатини усталик билан бошқариб, уларни Ғарб манфаатлари атрофида жамламоқда. Бу жараёнда "демократия" ва "инсон ҳуқуқлари" каби тушунчалар кўпинча сиёсий босим воситаси ёки керакли вақтда қўлланиладиган дастак сифатида хизмат қилади. Расмий Вашингтон Тошкентнинг ислоҳотлар йўлидаги қадамларини олқишлар экан, аслида минтақавий хавфсизлик тизимида ўзининг бевосита иштирокини таъминлашга интилмоқда.

Айни пайтда, минтақавий миқёсда олиб борилаётган “тизимдаги тозалаш” ишлари жараёнларини таҳлил қилар эканмиз, давлат бошқаруви тизимидаги кадрлар алмашинуви ва эски тузум сарқитларидан воз кечиш ҳаракатлари замирида янги сиёсий табақанинг шаклланиши ётганини инкор этиб бўлмайди. Биз гувоҳи бўлаётган ҳодисалар шунчаки раҳбар кадрларнинг алмашинуви эмас, балки минтақанинг ўттиз йиллик пойдеворини қайта қуриш ва янги жаҳон тартиботига мослаштириш ҳаракатидир. Бу табақа Ғарб таълим тизимидан ўтган, дунёвий қадриятларга содиқ ва ҳар қандай манфаатларни моддий манфаатлар асосида баҳолашга мойил бўлган қатламдир. Улар учун Россия билан иттифоқчилик — бу ўтмишга боғланиб қолиш, Ғарб билан ҳамкорлик эса — келажак ва технологик тараққиёт кафолати сифатида тақдим этилмоқда. Аммо бу ерда бир муҳим савол туғилади: Ғарбнинг иқтисодий кўмаги ва сиёсий дастаги эвазига минтақа мусулмонлари қайси мулкларини қурбон қилишга мажбур бўладилар? Тарих сабоқлари шуни кўрсатадики, йирик кучларнинг "ёрдами" ҳеч қачон беғараз бўлмаган. Сармоялар оқими билан бирга мамлакатга ташқи қарз юки ва сиёсий қарорлар қабул қилишда мажбурий чекловлар кириб келади.

Бу йўл жиддий хавфларни ўз ичига олади. Вашингтон учун Ўзбекистон — Россия ва Хитой ўртасига суқиладиган «пона» (wedge) вазифасини ўтайди. Тарих гувоҳлик берадики, икки фил тўқнашган жойда майсалар эзилади. Россия ва Хитой ўз манфаатлари доирасида Ғарбнинг тўлиқ ҳукмронлигига жим қараб турмайди. Бу эса иқтисодий тақиқлар, чегара муаммолари ёки ички низолар хавфини ҳамиша кун тартибида қолдиради. Россиянинг "яқин хориж" концепцияси ва Хитойнинг "Бир макон, бир йўл" ташаббуси Марказий Осиёни ўз таъсир доирасида сақлаб қолишга қаратилган. Агар Ўзбекистон Ғарб билан ҳаддан ташқари яқинлашиб, Москва ва Пекиннинг хавфсизлик манфаатларига таҳдид сола бошласа, минтақада "турли хил низолар" ёки иқтисодий қамал ҳолатлари юзага келиши эҳтимол. Бундай вазиятда Вашингтоннинг узоқдан туриб берадиган маънавий дастаги ва чекланган ҳарбий кўмаги мамлакатни ҳалокатли оқибатлардан қутқариб қола олмаслиги аниқ.

Сиёсий қарорларнинг амалий ижросини кузатар эканмиз, "ислоҳотлар" ниқоби остида давлат мулкини хусусийлаштириш ва хорижий корпорацияларга кенг йўл очиб бериш жараёнлари ҳам ўзига хос таҳликаларни юзага келтирмоқда. Уммат бойликларининг трансмиллий ширкатлар қўлига ўтиши мамлакатнинг моддий базасини заифлаштиради.

Марказий Осиёда янги геосиёсий воқелик шаклланмоқда. Ўзбекистон ўзининг марказий ўрнидан фойдаланиб, минтақавий етакчиликка интилмоқда. Бироқ Вашингтоннинг «илиқ мақтовлари» ва бераётган маслаҳатлари замирида маълум геосиёсий мажбуриятлар, шунингдек мусулмон ўлкаларини ўз манфаатлари йўлида ишлатиш мақсади ётганлигини унутмаслик лозим. Сиёсий таҳлил шуни кўрсатадики, минтақа давлатларининг Ғарб билан қоришуви уларни глобал кучлар ўртасидаги тўқнашувда қурбонлик тахтасига айлантириб қўймоқда. Халққа айтилаётган иқтисодий ўсиш рақамлари ва инвестиция ваъдалари, аслида сиёсий тобеликнинг баҳосидир.

Мусулмон оламининг бир бўлаги сифатида Марказий Осиё халқлари учун бундай "тараққиёт" йўли ўзликдан кечиш ва бегона мафкуралар хизматкорига айланишидан ўзга нарса эмас. Биз мусулмонлар учун энг муҳим вазифа — бу кучлар тўқнашувида шунчаки «қурол» ёки «пона» бўлиб қолмасдан, балки Аллоҳ буюрганидек, мусулмонларнинг манфаатларини ҳимоя қила оладиган Рошид Халифаликни тиклашдир. Ҳазрат Умар розияллоҳу анҳу айтганларидек: «Биз Ислом билан азиз бўлдик, агар азизликни бошқа нарсадан изласак, Аллоҳ бизни хор қилади». Бугунги кунда дунёвий тузумлар ва Ғарб демократияси тақдим этаётган ечимлар мусулмон умматини фақат парчаланишга ва заифлашишга олиб келди. Сиёсий чегаралар, миллий манфаатлар устуворлиги ва сунъий равишда яратилган низолар мусулмонларни бир-биридан ажратиб қўйди. Бугун Туркия, Покистон ва Марказий Осиё давлатларининг АҚШ ва Ғарб атрофида уларнинг манфаатларини рўёбга чиқариш учун жамланиши асло нажот йўли эмас! Билъакс, барча исломий юртлар Ислом мабдаси асосида Рошид Халифаликни тиклаш ва ягона уммат сифатида қад кўтариш учун ягона вужудга айланиши лозимдир. Мусулмонларнинг нажоти Ғарбнинг стратегик режаларида эмас, балки Аллоҳнинг илоҳий низоми остида бирлашишларидадир.

Бугунги кунда Ўзбекистон олдида турган танлов фақатгина Москва ёки Вашингтон ўртасида эмас, балки ўзликни англаш ва илоҳий низомга қайтиш ёки бегона кучларнинг геосиёсий ўйинларида оддий восита бўлиб қолиш ўртасидадир. Агар минтақа раҳбарлари ва халқлари Ғарбнинг сиёсий найрангларига учиб, ўзларининг асл қадриятлари ва диний масъулиятларини унутсалар, тарихнинг аччиқ саҳифалари такрорланиши муқаррар. Ҳақиқий озодлик ва мустақиллик иқтисодий кўрсаткичлар ёки хорижий қуроллар билан эмас, балки иймон ва бирлик билан белгиланади. Шу сабабли, сиёсий таҳлил нафақат бугунги ҳолатни ёритиши, балки келажакдаги ягона тўғри йўлни — Ислом байроғи остида бирлашиш зарурлигини кўрсатиб бериши шарт. Ғарбнинг "стратегик шериклиги" — бу вақтинчалик сароб бўлиб, у фақат ўз манфаатларини кўзлайди. Мусулмон умматининг нажоти эса фақат ўз ришталарини мустаҳкамлашда ва илоҳий қонунлар асосида давлатчиликни барпо этишдадир.

Демак, минтақадаги жараёнларни кузатиш ва таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, биз жуда нозик ва хавфли паллага кириб келдик. Йирик давлатлар манфаатлари тўқнашадиган учинчи олам давлатчалари эмас, дунё етакчилигини қўлга оладиган азиз ва куч-қудратли бўлишнинг ягона йўли — бу бегона мафкуралардан воз кечиш ва ўзликка қайтишдир. Ислом дини тақдим этган мукаммал тузумгина мусулмонларни бугунги хорликдан, бугунги қарамликдан қутқара олади. Бу йўлда ҳар бир мусулмон, ҳар бир сиёсатчи ва ҳар бир зиёли ўз масъулиятини ҳис қилиши, Ғарбнинг сиёсий ҳийлаларини англаб етиши ва умматнинг бирлиги учун ҳаракат қилиши лозим. Фақат шундагина биз ҳақиқий азизликка эришамиз ва Аллоҳнинг нусратига лойиқ бўламиз.

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا ۚ وَكُنتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

– “(Эй мусулмонлар) Аллоҳнинг арқонини бир бўлган ҳолинггизда маҳкам тутинг ва бўлиниб кетманг. Ва Аллоҳнинг сизларга берган неъматини эсланг: бир вақтлар душман эдингиз, қалбларингизни улфат қилди, Унинг неъмати ила биродар бўлдингиз. Оловли жар ёқасида эдингиз, сизларни ундан қутқарди. Аллоҳ сизларга Ўз оятларини шундай баён қилур, шоядки ҳидоят топсаларингиз”.  (Оли Имрон:103)

Ҳаётуллоҳ

07.03.2026й