Фитна ва имтихонлар
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Фитна ва имтихонлар
Фитна, имтихон, балоланиш, синов сўзлари маънолари уммат устига жорий бўлиши юзасидан гапирилганда бир – бирига маънан яқин сўзлар дейиш мумкин. Яъни буларнинг ҳаммасида Аллоҳ Таъоло бандани синаши, имтихон қилиши кўзда тутилади.
إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ
“Албатта, Биз уларни боғ эгаларини синаганимиздек синаб кўрдик. Вақтики, эрта тонгда териб оламиз, деб қасам ичдилар”. (Қалам. 17)
Бошқача қилиб айтганда, Биз Макка аҳлини қурғоқчилик ва очарчилик билан синаганимизда, улар иложсизликдан ўлимтикларни ейишгача мажбур бўлдилар.
وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَاماً قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ
Иброҳимни Роббиси калималар билан синаб кўрганда, у уларни батамом адо этганини эсла! У Зот: “Мен, албатта, сени одамларга имом (бошлиқ) қилмоқчиман”, деди. У: “Зурриётимдан ҳамми?”, деди. У Зот: “Золимлар аҳдимга ҳеч қачон эриша олмайдилар”, деди. (Бақара. 124)
Яъни Аллоҳ Иброҳим алайҳиссаломни чеклов ва тақиқлар билан синади.
وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنَاب
“Батаҳқиқ, Биз Сулаймонни синадик. Унинг курсисига жасадни ташладик. Сўнгра у тавба қилди”. (Сод. 34)
Яъни Аллоҳ Сулаймон алайҳиссаломни ҳам шундай ишлар билан синади.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ
“Эй, иймон келтирганлар! Агар сизларга мўминалар ҳижрат қилиб келсалар, уларни имтиҳон қилиб кўринглар”. (Мумтахина. 10)
Яъни уларнинг иймонига қаноат хосил қилишингиз учун синаб, текшириб кўринглар.
الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ
“У (Аллоҳ) ўлим ва ҳаётни сизларнинг қайсиларингиз амалда яхшироқ эканлигингизни синаш учун яратгандир. У азиз ва ўта мағфиратлидир”. (Мулк. 2)
Бу оят билан Аллоҳ Таъоло инсонларни, уларнинг хаётини ва ўлимни яратишдан мақсадини очиқлаб, тушунтириб бермоқда. Яъни ўлим ва хаётни яратишдан кўзда тутилган мақсад, бу билан инсонларни синаш, имтихон қилиш, уларнинг қайси бири тақводорроқ, Аллоҳнинг буйруқларига хаёти давомида амал қилиб боришда тўлиқ амал қилувчироқ эканини саралаш эканини таъкидламоқда.
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ، الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ
“Албата, Биз сизларни бир оз қўрқинч ва очлик билан, мол-мулкга, жонга меваларга нуқсон етказиш билан синаймиз. Ва сабрлиларга башорат бер. Улар мусибат етганда: “Албатта, биз Аллоҳникимиз ва, албатта, биз Унга қайтувчимиз”, дерлар. Ана ўшаларга Роббисидан саловатлар ва раҳмат бор. Ана ўшалар ҳидоят топганлардир”. (Бақара. 155 – 157)
Ушбу оятда Аллоҳ Таъоло таъкидлаб айтмоқдаки, албатта, бандаларини Унинг йўлида қанчалик қоим тура олишларини синашини, бу синови уларнинг сабрларининг даражасини белгилашини тушунтирмоқда.
Ва яна Аллоҳ Таъоло қуйидаги оятда мусулмонларни яхшилик ва ёмонлик билан синашини ҳам таъкидламоқда,
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ
“Ҳар бир жон ўлимни татиб кўргувчидир. Биз сизларни ёмонлик ва яхшилик билан имтиҳон учун синаймиз ҳамда бизгагина қайтарилурсиз”. (Анбиё. 35)
Аллоҳ Таъоло Одам алайҳиссаломни яратди ва унга Ўзининг чексиз неъматларини, баъзисини билдириб, баъзисини махфий қилиб, берди. Ушбу неъматларидан яшаш жараёни учун асосийлари, ғаризалар (инстинктлар), узвий эхтиёжлар ва энг муҳими хис қилаётган нарсаларни фарқлаб, яхши – ёмонга ажратиш салоҳиятини берувчи ақлни берди. Ушбу яхши ва ёмонни эса, қандай нарсалар ва ишлар яхши ёки ёмонлигини Ўзининг нозил қилган динида баён қилиб берди. Ўзини мусулмон, деб ушбу динга нисбатини берган банда, ушбу ақл билан, мазкур баён қилинган яхши ва ёмонларни идрок қилиши, тушуниши керак бўлди. Ва кимки ушбу йўлни ақли билан топиб, тушуниб, шу йўлдан юрса, Аллоҳ рози бўлган йўлни танлаган, ким ушбу йўлдан юрмаса, тўғри йўлдан юрмаган бўлади. Бу дунё яхшилигидан ва охират муваффақиятидан насибадор бўла олмайди.
Бу дунё хаёти мусулмон банда учун синов ва имтихон дунёси хисобланади. Инсон ғаризалари ва узвий эхтиёжларини қондиришда, ё Аллоҳ белгилаб берган харом ва халол номли чекловлар ва чегаралар билан қондиради, ёки ўзининг кўнгли тусагани бўйича, ўз хоҳишларига кўра, ўзи ўйлаб топган, буни қилиш зарарли, буни қилиш фойдали каби чекловлар билан қондиради. Бу билан инсон Аллоҳ Таъоло ушбу банда учун жорий қилган дунё имтихонида ёки муваффақият ва ғалаба билан чиқади, ёки мағлубият ва Аллоҳнинг норозилиги билан чиқади. Аллоҳ бандаларига қандай неъмат берган бўлса албатта, бу неъматлар у учун синов, имтихондир, яъни банда учун фақатгина қийинчилик ва мусибатларгина синов эмас. Банда ушбу неъматларни ҳам ўз ўрнида фойдаланса, уларга шукр қилган, ушбу неъматнинг синовидан яхши ўтган бўлади. Ушбу неъматлардан тўғри фойдаланмаслик эса, мазкур нематга шукр қилмаган, ушбу неъматнинг синовидан ўта олмаган бўлади.
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِن شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ
“Ва Роббингиз сизга: «Қасамки, агар шукр қилсангиз, албатта, сизга зиёда қилурман. Агар куфр келтирсангиз, албатта, азобим шиддатлидир», деб билдирганини эсланг”. (Иброҳим. 7)
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, бу дунёга келган инсон ақлини ишлатиб, Аллоҳ ибрат учун, Аллоҳнинг борлигини топиши учун нозил қилган оятлари устида фикр юргизиб, Аллоҳнинг борлигини топадиган бўлса ва Аллоҳнинг борлигига ва ушбу оятларни унга етиб келиши учун элчи бўлган Пайғамбарига иймон келтирса, ушбу ишончини тили билан тасдиқ ҳам қилса, бундай инсон ушбу иймон келтирган Роббисининг нозил қилган кўрсатмаларига амал қилиб яшаши лозим бўлади.
Ушбу яшаш давомида банданинг иймони доимий синовда, имтихонда бўлиши ҳақида эса, биз иймон келтирган Роббимиз бир неча оятлар билан хабар бермоқда. Бунга оддий мисол қилиб, дунё бўйлаб мусулмонларнинг бугунги кундаги ахволини келтириш мумкин. Дунёнинг қаерида бўлмасин, Исломни соф хақиқий асл моҳиятини тушуниб, уни мабда сифатида билиб, хаётининг ҳар бир лаҳзасини ушбу мабдага асосида ўтказишиш кераклигини тушунган ва шунга чақирган мусулмон зоти борки унинг устидан қийинчилик ва азиятлар аригани йўқ. Бундай холис мусулмонларга қўлланаётган зулмлар бошқа зулмлардан кўра кучлироқ тус олиб бормоқда. Лекин куфр оламининг зулм ва қийинчиликлари мусулмонлар учун Роббиси томонидан жорий қилинган имтихон эканлиги, бундай азиятлар эвазига, албатта, Аллоҳнинг нусрати ва розилиги келиши ваъда қилингани учун, мусулмонлар хозирги хорлик ва қийинчиликлардан асло тушкунликка тушганлари йўқ, зеро Аллоҳ Таъоло бу тўғрида Ўзи ваъда қилган ояти бордир.
أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْاْ مِن قَبْلِكُم مَّسَّتْهُمُ الْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء وَزُلْزِلُواْ حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِيبٌ
“Сиздан аввал ўтганларга келганга ўхшаш нарса(синов ва қийинчиликлар) сизларга келмасдан туриб, жаннатга кирамиз, деб ўйладингизми? Уларни бало ва мусибатлар тутган ва ларзага туширилганлар. Ҳаттоки, Пайғамбар ва у билан иймон келтирганлар: «Аллоҳнинг нусрати қачон бўлади?» деганлар. Огоҳ бўлингким, албатта, Аллоҳнинг нусрати яқиндир”. (Бақара. 214)
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
“Аллоҳ сизлардан иймон келтириб, солиҳ амалларни қилганларга уларни ер юзида худди улардан олдин ўтганларни халифа қилганидек халифа қилишни, улар учун Ўзи рози бўлган динни мустаҳкамлашни ва уларнинг хавф-хатарларидан сўнг омонликни бадал қилиб беришни ваъда қилди. Менгагина ибодат қилурлар ва Менга ҳеч нарсани ширк келтирмаслар. Шундан кейин ҳам ким куфр келтирса, бас, ана ўшалар, ўзлари фосиқлардир”. (Нур. 55)
Шунинг учун бизлар, модомики Унга иймон келтирган эканмиз, Унинг розилигини умид қилар эканмиз, ҳар бир қилаётган ишимизда, босаётган қадамимизда Роббимиз бизга кўрсатган харом ва халол чегараларига риоя қилишимиз лозим ва У бизлар учун жорий қилган синов – имтихондан фақатгина шу йўл билан муваффақиятли ўтамиз. Ушбу муваффақият, бу дунёнинг ўзида шариат чегарасида хотижам яшаш ва охират ховлисида Аллоҳнинг розилигига, Унинг жамолига эришишимиз бўлади. Ин ша Аллоҳ!
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим
10.09.2014й.
