ПУЛ

Мажбурий қоғоз пул низомига амал қилувчи давлатларда алмашиниш баҳоси  

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Агар бир неча давлатлар мажбурий қоғоз пул низомига амал қилсалар, ўзаро алмашиниш баҳосини белгилаб олиш муаммоси туғилади. Чунки пулни олтинга белгиланган нархда алмаштириш имкони йўқ. Хўш, бу давлатлар ўртасида алмашиниш баҳоси қандай белгиланади?

Бу муаммо ушбу тарзда ечилади: Турли хил қоғоз пуллар жаҳон пул бозорида одамлар ишлатадиган турли хил товарлардир. Негаки, улар пул бўлганликлари учун эмас, ўз ватанларидаги товарларни сотиб олишга қодир бўлганлари учун сотиб олинадилар. Шунга кўра, икки қоғоз пул ўртасидаги алмаштириш нисбати ёки алмашиниш баҳоси уларнинг ўз ватанларидаги харид қувватига қараб белгиланади.  Шунга асосланиб, алмашиниш баҳоси икки пул ўртасидаги алмаштириш нисбатидир, деймиз. Масалан, Миср билан Италия қоғоз пул низомига амал қилсалар, Италияда Италия лирасига товарнинг ўнта бирлиги сотиб олиниб, Мисрда Миср фунтига товарнинг юзта бирлиги сотиб олинса, улар ўртасидаги алмаштириш нисбатида бир Миср фунти ўн Италия лирасига тўғри келади. Лекин алмашиниш баҳоси ўзгариб туриши мумкин. Чунки қоғоз пуллар жаҳон пул бозорида одамлар айирбошлайдиган ҳар хил товарлардан иборатдир. Улар пул бўлганлиги учун эмас, ўз ватанидаги товар ва меҳнатларни сотиб олишга қодир бўлганлиги учун сотиб олинади. Шунга кўра, асл ватанларидаги товарлар нархининг тушиши билан уларнинг баҳоси кўтарилади, товарлар нархининг кўтарилиши билан эса, уларнинг баҳоси пасаяди.

Демак, чет эл валютасининг бизга фойдаси сотиб олиш қувватига қараб бўлади. Қуввати ортса, бизга фойдаси ҳам ортиб, уларни қўлга киритиш учун катта миқдордаги пулларимизни ҳам сарфлашга тайёр турамиз. Қуввати камайса, бизга тегадиган фойдаси ҳам камайиб, уларни қўлга киритиш учун ортиқча пул сарфламаймиз. Чунки сиз ўзингизнинг пулингиз ўз қийматини сақлаб турган ҳолида чет эл валютасини ҳадеб сотиб олавермайсиз. Фараз қилайлик, Миср билан Англияда бир йили нархлар юз фоиз бир хиллашиб, бир Миср фунтига, бир инглиз фунти тўғри келди. Алмашиниш баҳоси тенглашди. Пул алмаштиришдан мақсад инглиз товарларига бўлган эҳтиёжни қондириш бўлиб қолди, холос. Бундай пайтда бизнинг диёримизда инглиз фунтига қизиқиш ҳам, ундан юз ўгириш ҳам бўлмайди. Лекин агар биздаги нархлар икки юз фоизга кўтарилиб кетиб, Англиядаги нархлар ўз ўрнида қолса, инглиз фунтининг биздаги нархи икки баробарга ошиб, бир Миср фунти ярим инглиз фунтига тўғри келиб қолади. Ана шунда инглиз фунтига қизиқиш ортиб, Миср фунтига қизиқиш камаяди. Чунки Англияда нархлар тушган, Мисрда эса, ортган бўлади. Натижада инглизларнинг Миср фунтига ҳам, бинобарин, Миср товарларига ҳам қизиқишлари камайиб кетади. Ўзларининг товарларини афзал биладилар. Негаки, миср товарларининг нархи икки баробарга ортган, ўзларида ишлаб чиқилган товарларнинг нархи эса, ўз ўрнида қолган. Шундай қилиб, пул чиқарган давлатда товарлар нархлари ўзгариши билан алмашиниш нархи ҳам ўзгариб бораверади. Масалан, бир мамлакатда пул кўпайганлиги сабабли нархлар кўтарилиб кетса, алмашиниш баҳоси ўзгармай иложи йўқ. Нархлар ортиб кетган давлат валютасининг ташқи қиймати пасайиб кетади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

07.12.2019й