Қозоғистон–Ўзбекистон газ тортишуви – Россиянинг “энергетика орқали таъсир” усули

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Қозоғистоннинг QazaqGaz таркибига кирувчи “Интергаз Центральная Азия” компанияси МФЦА арбитраж марказига ўзбек компанияси “Ўзтрансгаз”га қарши даъво аризаси киритди. Қозоғистон томони мамлакат ҳудуди орқали ўзбек гази транзити учун тахминан 2 миллион доллар тўлашни талаб қилмоқда. Ўзбекистон томони эса, бу даъвони рад этиб, ҳисоб-китоблар хато эканини айтиб, қарши даъво берди. “Ўзтрансгаз” маълумотларига кўра, Ўзбекистон ҳудудидаги ўлчаш ускуналари транзит ҳажми бошқача эканини кўрсатмоқда.

Қозоғистоннинг 2 миллион долларлик газ транзити талаби сиртдан ўлчагичлар муаммосига ўхшаган бўлса-да, аслида бу, катта эҳтимолда, Россиянинг Ўзбекистонга босимни ошириш мақсадида қўллаётган классик усулидир.

Ўзбекистон бугун ташқи сиёсатда Ғарбга мойилликни кучайтирмоқда, инвестиция ва хавфсизлик соҳаларида Вашингтонга кенг йўл очмоқда. Москва учун бу хавфли сигнал ҳисобланади. Шундай шароитда Россия бевосита эмас, балки Қозоғистон қўли билан босим ишлатишни мақбул кўраётган бўлиши мумкин.

Қозоғистон Россиянинг ҳудудий транзити, инфратузилмаси ва бозор тизимларига узвий боғланган. Шундай экан, Остона бу баҳсда мустақил қарор қабул қиляпти, деган фикр тўғри эмас. Унинг талаблари Москва манфаатлари билан тўлиқ мос тушмоқда:

– транзит баҳонаси билан Ўзбекистонга босим;

– Россия газининг ўтказилишига қўшимча “сиёсий солиқ” қўшиш;

– АҚШ–Ўзбекистон яқинлашувига кўзга кўринмайдиган тўсиқ яратиш.

Буни Қозоғистоннинг ўз манфаатини ўйлаяпти дегандан кўра, Россия сценарийсига автоматик мослашув дейиш тўғрироқ. Кремл бу баҳс орқали Ўзбекистонга қуйидаги очиқ ишорани бермоқда:

“Сен энергетика жиҳатдан ҳали ҳам бизга боғлиқсан. Аралашувни ёқтирмасанг ҳам транзит, ҳажм, техник баҳоналар билан босимни оширишим мумкин”.

Бу таҳдид бўлмаса-да, лекин сиёсий вазиятга таъсир қилиши мумкин бўлган даражадаги сигнал. Ўзбекистон Ғарб билан яқинлашиши тезлашган пайтда Россия, одатда, ана шундай “техник” инқирозларни ишга солади. Бу 2022 йилдан буён Москва қўллаётган барқарор стратегияга айланди.

Бу тортишув АҚШ учун имконият эмас. Чунки Россия–Қозоғистон ҳудудидан ўтадиган транзит газ инфратузилмаси АҚШ назоратида эмас. Минтақадаги энергетик география Россия фойдасига тузилган. Яъни АҚШ қанчалик Ўзбекистонга инвестиция киритмасин, энергетик жилов Москва қўлида бўлар экан, Вашингтоннинг таъсири чекланган ҳолда қолади.

Бу эса Россияга имконият беради: “Ўзбекистон АҚШга яқинлашмоқдами? Демак, транзит орқали жиловлаймиз”. Ҳозирда Ўзбекистон транзитга тўлиқ боғлиқ. Бу боғлиқликни камайтирмасдан туриб геосиёсий оғиш синовларсиз амалга ошмайди. Россия ўзини бу можародан четда тутгандек кўринаётган берса-да, транзит инфратузилмаси унинг қўлидалиги ва Қозоғистон сиёсий жиҳатдан Москва орбитасидан узилмаганлиги бу келишмовчиликда Кремлнинг “муҳри” борлигига далолат қилади. Шундай экан, можаро қанча давом этмасин, Россия қолган барча тарафлардан кўра кўпроқ сиёсий фойда олаверади.

Демак, бу ерда 2 миллион доллар баҳси эмас, балки геосиёсий жиловлаш амалиётидир. Қозоғистон бу ўринда техник баҳона ортида Россия манфаатини ҳимоя қилмоқда. Россия эса, Ўзбекистоннинг Ғарбга оғишини жиловлаш учун транзит босимини қўллаяпти. Ўз навбатида, Ўзбекистон газ ва транзитга қарамлиги сабабли синовли геосиёсий вазиятда қолмоқда.

Мирзиёев танлаган сиёсий йўналиш бу каби вазиятларга йўл очиб беради. Чунки “кўп векторли” сиёсат аслида мувозанатни сақлаш эмас, балки оч бўрилар учун ўлжани талашишга имконият яратишдир. Шундай экан, бундай вазиятлардан чиқиш йўли ташқи кучлар ёрдамига таяниш билан бўлмайди, балки ҳақиқий ва барқарор таянч бўлган халқнинг эътиқоди, исломий қадриятлари ва Ислом билан яшаш мақсадига уйғун ҳолда халқ билан бирлашишдир. Аллоҳ таоло айтади:

وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا  وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ۚ

– “Ким Аллоҳдан қўрқса (яъни шаръий қонун-қоидаларга Аллоҳдан қўрққани учун риоя этса), У зот унинг учун (барча қийинчиликлардан) чиқар йўлни (пайдо) қилур. Ва уни ўзи ўйламаган томондан ризқлантирур”.   (Талоқ:2-3)

Иззатуллоҳ

28.11.2025й