Расулуллоҳ с.а.в.нинг уйланишлари

4

(“Исломда ижтимоий алоқалар” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Зайнаб бинти Жаҳшга уйланишлари бир неча ҳукмларни қонунлаштириш бўлган эди. Аммаларининг қизлари Зайнабнинг Қурайш аслзодаларидан бўлишига қарамай, озод қилинган қул бўлмиш Зайдга бериш билан одамлар ўртасидаги турмуш қуришда эр ва аёл тенг бўлиши керак, деган одатни бекор қилишни қонунлаштириш эди. Яна ўша пайтларда ўғил қилиб боқиб олинган бола боқиб олган кишига ўз фарзандидек бўлиб, унинг хотинига уйланиши мумкин эмас эди. Расулуллоҳ с.а.в. бу одатларни бекор қилиш учун озод қилинган қуллари Зайд ўз хотинини талоқ қилганидан кейин у аёлни никоҳларига олдилар. Бу воқеа шундай бўлган эди. Зайнаб бинт Жаҳш Абдулмутталибнинг қизи Умайманинг, яъни Расулуллоҳ с.а.в.нинг аммаларининг қизи бўлиб, Расулуллоҳ с.а.в.нинг кўз ўнгларида ва кузатувларида катта бўлган эди. Шу туфайли у Расулуллоҳ с.а.в.га қизлари каби ёки сингиллари каби эди. Унинг Зайдга турмушга чиқишидан олдин ҳам мафтункор ёки мафтункор эмаслигини билардилар. Зайнабни гўдаклигидан билардилар ва у зотга Зайнаб жуда яхши маълум эди, худди ўз қизларидек эди. Пайғамбар с.а.в. уни Зайдга турмушга беришларини сўраб совчи бўлганлар. Аммо унинг акаси Абдуллоҳ ибн Жаҳш Қурайшнинг Ҳошимийлар авлодидан бўлган, яна бунинг устига Расулуллоҳ с.а.в.нинг аммаларининг қизи бўлган синглисини Хадича сотиб олган, кейин Муҳаммад с.а.в. озод қилган қулга хотин бўлишига кўнмади ва буни Зайнаб учун ор деб билди. Ҳақиқатан ҳам бу ўша пайтдаги арабларда қаттиқ ор саналар эди. Улар улуғ оилага мансуб қизларини озод бўлган қулларга бермас эдилар. Пайғамбаримиз Муҳаммад с.а.в. ирқчиликка асосланган бу бузуқ одатни йўқотишни ва араблар бошқалардан тақво билангина устун бўлишлари мумкинлигини ва ушбу оят:

}إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ{

– “Албатта, сизларнинг Аллоҳ наздидаги энг ҳурматлироғингиз тақводорроғингиздир”, (Хужурот:13)

оятининг маъносини инсонлар тушунишларини хоҳладилар. Бу ишга бегона аёлларни мажбур қилишни истамадилар. Майли, арабларнинг ушбу урф-одатларини парчаловчи одатни аммаларининг қизи Зайнаб кўтариб чиқсин ва одамлардан эшитиш оғир бўлган гап сўзларга рўбарў бўлсин. Расулуллоҳ с.а.в. ўғил қилиб олган қуллари ва ўша давр одатига кўра бошқа ўғиллари қатори мерос олиш ҳуқуқига эга бўлган Зайд Зайнабга уйлансин. Бу билан Зайд ўғил боқиб олганлар юргизадиган турли ташвиқотларга буюк Шореънинг ҳозирлаб қўйган қурбони бўлишга тайёр турсин. Расулуллоҳ с.а.в. Зайнаб Зайднинг хотини бўлишини ва унинг акаси бунга рози бўлишини талаб қилиб қаттиқ туриб олдилар, Зайнаб ва акаси Абдуллоҳ эса, буни рад этишда маҳкам турдилар. Аллоҳ Таоло ушбу оятни нозил қилди:

}وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلاَ مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمْ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً مُبِينًا{

– “Аллоҳ ва Унинг пайғамбари бир ишни ҳукм қилган-буюрган вақтида бирор мўмин ва мўмина учун (Аллоҳнинг ҳукмини қўйиб) ўз ишларидан ихтиёр қилиш жоиз эмасдир. Ким Аллоҳ ва Унинг пайғамбарига осий бўлса, бас, у очиқ йўлдан озиш билан йўлдан озибди”.   (Ахзоб:36)

Шундан сўнг ака-сингилнинг бўйсунишдан бошқа чоралари қолмади. Улар: «Эй Расулуллоҳ, биз розимиз», дедилар. Расулуллоҳ с.а.в. Зайнабнинг маҳрини берганларидан сўнг Зайд унга уйланди. Лекин Зайд билан Зайнаб ўртасидаги турмуш кўнгилдагидек бўлмади, балки қандай совуқ ва изтиробли бошланган бўлса, шундай совуқ ва изтиробли давом этди. Бу иш Аллоҳ ва Расулуллоҳ с.а.в.нинг буйруғи эканлиги маълум бўлганига қарамасдан, Зайнабнинг кўнгли бу ишдан тўлмади ва эрига бўйсунмади, қалби унга мойил бўлмади. Балки Зайдга ўзининг қул бўлмаганлигини айтиб фахрланишда ва унинг турмушини аччиқ қилишда давом этаверди. Зайд бу ҳақда бир неча бор Расулуллоҳ с.а.в.га шикоят қилди ва хотинининг ёмон муомаласини айтди. Уни талоқ қилишга кўп марта изн сўради. Расулуллоҳ с.а.в. «Хотинингни маҳкам тут», деган мазмунда жавоб берардилар. Аллоҳ Таоло Ўз Пайғамбарига Зайнаб келажакда у зотнинг хотинлари бўлиши ҳақида ваҳий юборди. Бу иш Расулуллоҳ с.а.в.га оғир бўлди, чунки одамлар «Муҳаммад ўғлининг хотинига уйланиб олди», дейишларидан ва айблашларидан қўрқдилар. Лекин Зайд ҳам талоқ қилишга изн сўраб қаттиқ туриб олди. Расулуллоҳ с.а.в. ваҳий йўли билан яқинда Зайнаб ўзларига хотин бўлишини билган бўлсалар ҳам, Зайдга:

}أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ{

– “Жуфтингни ўз ҳузурингда ушлагин (яъни талоқ қилишга шошмагин), Аллоҳдан қўрққин”,         (Ахзоб:37)

деб жавоб бердилар. Шунда Аллоҳ пайғамбарини койиди, яъни «Мен сизни Зайнабга уйлантиргувчиман – деб хабар бердим, сиз эса, Аллоҳ ошкор қилган нарсани махфий қилмоқчисиз», деди. Бу қуйидаги оятнинг маъносидир:

}وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ{

– “Аллоҳ ошкор қилгувчи бўлган нарсани ичингизга яширган эдингиз”. (Ахзоб:37)

Расулуллоҳ с.а.в. яшираётган нарса – асранди ўғилларининг хотини бўлишига қарамасдан, яқинда Зайнаб у зотнинг аёли бўлажагини билишлари эди. Ушбу иш Аллоҳ ошкор қилган нарса, яъни асранди ўғиллари талоқ қилган хотинига уйланишлари эди. Аллоҳ ошкор қилган ушбу уйланишни яширишларининг сабаби ўша давр арабларининг одатича, асранди ўғиллар уларнинг уйларига кириб-чиқиб юришар, насабларига қўшилар ва асраб олган ўғилга ҳақиқий ўғилларга бериладиган барча ҳуқуқларни беришар, уларга ўғил ҳукмини барча ишларда, ҳатто мерос ва насабда ижро қилишар эди. Аллоҳ Таоло асранди ўғилнинг хотини Зайнаб яқин кунларда у зотга хотин бўлишини билдиргандан кейин Расулуллоҳ с.а.в. бу хабарни махфий тутдилар ва Зайднинг кетма-кет шикоятларига қарамасдан, уларнинг ўртасидаги турмуш бошидан буён, муҳаббат ва эр-хотинлик ҳаёти изга тушмаганлигига қарамай, Расулуллоҳ с.а.в. Зайднинг талоқ қилмаслигига ва хотинини маҳкам ушлашига қаттиқ турдилар. Лекин Зайд бу талабида қаттиқ туриб олди. Охири Расулуллоҳ с.а.в. унга изн бердилар. Кейин Зайд Зайнабни талоқ қилди, лекин бу пайтда на Зайд ва на Зайнаб Расулуллоҳ с.а.в.нинг Зайнабга уйланишларини билар эди. Имом Аҳмад, Муслим ва Насоийлар Сулаймон ибн Муғийра орқали Собит ибн Анасдан ривоят қилади:

«لما انقضت عدة زينب, قال رسول الله r لزيد: اذكرها علي. قال: فانطلقت فقلت: يا زينب, أبشري, أرسل رسول الله يذكرك. فقالت ما أنا بصانعة شيئاً حتى أُؤامر ربي, فقامت إلى مسجدها, ونزل القرآن وجاء رسول الله r حتى دخل عليها بغير إذن, حين أنزل الله تعالى قوله: }فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لاَ يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ{»

«Зайнабнинг идда муддати тугагач, Расулуллоҳ с.а.в. Зайдга: «Унга мени эслатиб қўй», дедилар. Зайд бориб: «Эй Зайнаб, хушхабарни қабул эт, Расулуллоҳ с.а.в. сенга (ўзларини) эслатиб қўйишимни айтдилар», деди. Зайнаб: «Раббимга истихора намозини ўқимагунимча мен ҳеч нарса қилмайман», деди ва жойнамози томон юрди. Сўнг Қуръон ояти нозил бўлди. «Бас, қачонки Зайд ундан (яъни Зайнабдан) ҳожатини адо қилгач (яъни уни талоқ қилгач), Биз сизни унга уйлантирдик. Токи мўминларга асранди болалари ўз хотинларидан ҳожатларини адо қилишгач (яъни уларни талоқ қилишгач), уларнинг (хотинларига уйланишларида) танглик бўлмаслиги учун (шундай) қилдик». (Ахзоб:37) Аллоҳ Таоло қуйидаги оятни нозил қилгач, Расулуллоҳ с.а.в. Зайнабнинг олдига изнсиз кирдилар».

Агар бу ишни Зайнаб ва Зайд аввалдан билганларида, Зайд унга: «Хушхабарни қабул эт», демаган ва Зайнаб: «Раббимга истихора намозини ўқимагунимча…», яъни «бу турмуш қуришимда яхшиликлар беришини Раббимдан сўрамагунимча», демаган бўларди. Расулуллоҳ с.а.в. Зайнабга уйланишларининг иллати (сабаби) – «Асранди ўғилларининг хотинига уйланишда мусулмонларга танглик бўлмаслигидир».

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси

16.02.2020й