S&P Global Ratings – суверен рейтинглар ортидаги АҚШ калтаги
S&P Global Ratings – суверен рейтинглар ортидаги АҚШ калтаги
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Президент ёрдамчиси Саида Мирзиёева S&P агентлиги Ўзбекистоннинг суверен рейтинги “барқарор”дан “ижобий”га кўтарилганини эълон қилиб, бу ҳолатни мамлакатдаги ислоҳотларга бўлган ишонч, хорижий сармоядорлар учун янада жозибадор муҳит яратилиши ва иқтисодий ўсишнинг далили сифатида баҳолаб, шундай деди: “Мамлакатимиз хорижий инвесторлар учун янада жозибадор бўлди, бу эса иқтисодий ўсишга хизмат қилмоқда ва фуқаролар ҳаёт сифатига таъсир кўрсатмоқда”.
Бугунги кунда дунёдаги деярли барча давлатлар молиявий рейтингларга боғлиқ ҳолда яшамоқда. Бу рейтингларни берувчи энг таъсирли агентликлардан бири – S&P Global Ratings. Кўпчилик уни “халқаро молиявий агентлик” сифатида қабул қилса-да, унинг тарихи ва замирига назар ташласак, бу тузилма ортида Америка молиявий тизими ва сиёсий манфаатлари турганини кўриш қийин эмас.
S&P – Америкада пайдо қилинган ва унга хизмат қилувчи тузилма
S&P Global Ratings – Америка Қўшма Штатларида ташкил этилган. Унинг тарихи 1860 йилларга бориб тақалади. Аввалига Генри Варнам Пур томонидан “Poor’s Publishing” номи билан темир йўл компанияларини таҳлил қилиш мақсадида тузилган. 1941 йилда эса Standard Statistics Company билан бирлашиб, “Standard & Poor’s” деган янги брендга айланди. 1980 йилларда McGraw-Hill Companies уни сотиб олди. 2016 йилдан эса у “S&P Global Inc.” номи билан Нью-Йоркда фаолият юритувчи хусусий корпорацияга айланди. Ҳозирги кунда у АҚШнинг молиявий сиёсатига хизмат қилувчи компаниядир. АҚШ Конгрессидаги бир ҳисоботда шундай дейилади:
“Қўшма Штатлар Жаҳон банки ва халқаро рейтинг агентликларини ўз ташқи сиёсатини амалга ошириш учун инструмент сифатида кўради”.
Рейтинг – иқтисодий мустамлакачилик қуроли
S&P Global Ratings жаҳондаги давлатлар ва компанияларнинг “кредит қобилияти”ни баҳолайди – қайси давлатга қарз бериш мумкин, қайсига йўқ… Бу баҳолар халқаро молия бозорларида “ишонч индикатори” сифатида қабул қилинади. Лекин бу индикатор кўпинча мустақиллик эмас, итоат ўлчовига айланган. Агар бир давлат Халқаро валюта жамғармаси кўрсатмаларини бажарса, хусусийлаштиришни кучайтирса, солиқ юкини оширса, бозор иқтисодига тўлиқ ўтса – шунда “ижобий” рейтинг олади.
Бу рейтинглар халқ фаровонлигининг эмас, қарзни қайтариш қобилиятининг баҳосидир. Бошқача айтганда, бу давлатларни молиявий жиҳатдан Ғарб манфаатларига мослаш қуролидир.
Кимга “салбий”, кимга “ижобий”?
АҚШ манфаатларига қарши турган давлатлар, мисол учун Россия, Эрон кабилар рейтингда доимо паст кўрсаткичларга эга. Бу орқали улар халқаро қарз олиш имкониятидан маҳрум этилади, сармоялардан узоқлаштирилади.
Ўзларини “мустақил” хусусий компаниялар деб ҳисоблаётган халқаро рейтинг агентликларининг асосий вазифаси давлат ёки маълум бир компаниянинг ўз қарзларини қай даражада тўлай олиш ва сармоя киритиш қобилиятини тавсифловчи кредит лаёқатлилигини баҳолашдир. Давлатнинг хорижий инвестицияларни жалб қилишининг салбий ёки ижобийлиги ҳам, шунингдек, ички ва ташқи қарзлари харажатининг салбий ёки ижобийлиги ҳам мана шуларда кўринади.
Шу сабабли, Америкада пайдо бўлган ушбу муассасалар томонидан берилган баҳолар АҚШ нишонга олган, бўйсундирмоқчи ва назоратига олишни хоҳлаётган ёки йўқ қилишни истаётган давлатларга қарши ўзига хос иқтисодий босимдир. Америка оламдаги иқтисодга ҳамда пул ва инвестициялар ҳаракатига ҳукмрон давлат бўлгани учун ушбу муассасаларнинг ҳар қандай салбий баҳоси давлат ва унинг йирик ширкатларига жиддий зарар етказиш қудратига эга.
Мазкур халқаро рейтинг агентликлари аслида Америка молиявий геосиёсати учун хизмат қилувчи иқтисодий зўравонлик қуролидир. Уларнинг асосий вазифаси – суверен давлатларнинг қарз тўлаш қобилиятини баҳолаш орқали уларни қарзга янада мойил қилиш, ташқи назорат остида ушлаб туриш ва Ғарб талабларига итоат даражасини белгилашдир.
Халқаро сармоянинг оқими ҳам, қарз олиш шароитлари ҳам айнан шу рейтингларга боғлиқ. Шу боис, Америка ва унинг молиявий институтлари бу “мустақил” баҳолар орқали дунё иқтисодига назорат ўрнатади, хоҳлаган давлатни “тарафдор” ва “бошбошдоқ” деб ажратади. Ва шундан келиб чиқиб, инвестицияга ё кўк чироқ ёқиб беради, ё тўхтатиб қўяди.
Шу боис, рейтинг агентликларининг ҳар бир “ижобий” ёки “салбий” баҳоси фақат рақам эмас. У геосиёсий ишора, иқтисодий калтак ва сиёсий тушунарсизлик қуролидир.
Шунинг учун ҳам ушбу рейтинг агентликнинг ижобий баҳоси ҳам, салбий баҳоси ҳам, нейтрал баҳоси ҳам – Мирзиёева таъкидлаганидек – иқтисодий ўсишни ва фуқаролар ҳаётининг сифатини яхшилашга хизмат қилмайди.
Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Салоҳиддин
11.06.2025й
