Болаларга ўргатилиши керак бўлган қийматлар

بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

     Болаларни тўғри тарбиялаш учун уларда барча қийматларни бир хилда шакллантириш керак, токи бири иккинчисини сиқиб чиқармасин ва уларнинг барчаси бир вақтнинг ўзида болада мавжуд бўлиши керак.

1-  Руҳий қиймат. Бу қиймат болада энг кичик ёшданоқ, унинг ҳаракатларини ислом ақидаси ва Шариат қонунлари билан боғлаган ҳолда шакллантирилади. Бу қонунлар ибодат, ахлоқ, кийим-кечак, еб-ичиш ва бошқа инсонлар билан бўлган алоқаларга оиддир.

– Азон ва иқоматга муҳаббат уйғотиш. Бола туғилгандан кейин унинг ўнг қулоғига азон, чап қулоғига иқома айтилади. Ҳусайн ибн Али р.а.дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:

مَنْ وُلِدَ لَهُ مَوْلُودٌ، فَأَذَّنَ فِي أُذُنِهِ الْيُمْنَى، وَأَقَامَ فِي أُذُنِهِ الْيُسْرَى، لَمْ يَضُرَّهُ أُمُّ الصِّبْيَانِ

«Кимнинг боласи туғилса-ю, унинг ўнг қулоғига азон, чап қулоғига иқома айтса, унга Умму Сибён исмли жин зарар етказа олмас», – дедилар». (Абу Яъло, Ал-Байҳақий, Ибн Сунний ривоят қилганлар)

• Овқатдан, сув ичишдан олдин, ҳожатдан сўнг ўқиладиган дуоларни ўргатиш.
• Етти ёшга етиб намоз бошлашдан олдин Қуръон оятларини ўргатиш, чунки Набий соллаллоху алайҳи васаллам:

مُرُوا أَبْنَاءَكُمْ بِالصَّلَاةِ لِسَبْعِ سِنِينَ، وَاضْرِبُوهُمْ عَلَيْهَا لِعَشْرِ سِنِينَ، وَفَرِّقُوا بَيْنَهُمْ فِي الْمَضَاجِعِ

• «Бола етти ёшга етганда уни намозга буюринглар. Қачонки, ўн ёшга етса-ю, намоз қилмаса уринглар ва ётар жойларини ажратинглар»,- деганлар. (Довуд, Ахмад ва Термизийлар ривоят қилишган).

     Ота-оналар фарзандларига намоз ўқиш ва рўза тутишни энг кичик ёшдан бошлаб ўргатиш учун энг яхши усулларни танлашлари лозим, чунки бу ибодатнинг маросимлари болани кичик ёшидан ўрганишини талаб қилади. Саҳобалар, Аллоҳ улардан рози бўлсин, фарзандларини рўза тутишга ўргатдилар, улар очликдан йиғлаши билан, уларни овқатдан чалғитиш учун қўлларига ўйинчоқ тутишарди. 

• Пайғамбаримиз с.а.в.нинг сийратлари ва унинг фазилатлари ҳақида ҳикоя қилиб бериш. Саъад ибн Абу Ваққос шундай деди: “Биз фарзандларимизга Пайғамбар с.а.в.нинг сийратлари ва унинг ҳарбий юришлари тарихини Қуръонни ўргатганимиз каби ўргатдик”.
• Аллоҳ Таоло уларнинг барча ҳаракатларини кўриб турганини англатиб, уларни Аллоҳдан қўрқишга ўргатиш, шу орқали улар Аллоҳнинг буйруқларига бўйинсуниб, таъқиқларидан узоқлашишлари керак.

2 – Инсоний қиймат. Аллоҳ Таоло ҳар бир инсонга нав – наслини давом эттириш ғаризасини жойлади. Бу хусусият инсонни ўз наслини сақлаб қолишга ундайди, оталик ва оналик севгиси бу ғаризанинг кўринишларидан бири. Агар инсонда бу сифатлар бўлмаганда эди, инсоният насли йўқ бўлиб кетган, ота-оналар фарзандларига ғамхўрлик қилишда, уларни таъминлашда, тарбиялашда, уларни касалликлар ва муаммолардан асрашда  сабрли бўла олмасдилар.

Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай дейди:

الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا

“Мол-мулк, бола-чақа ҳаёти дунё зийнатидир”.   (Қахф сураси)

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا

“Улар: “Эй, Роббимиз, Ўзинг бизга жуфти ҳалолларимиздан ва зурриётларимиздан кўзимиз қувонадиган нарса ҳадя эт ҳамда бизларни тақводорларга йўлбошчи эт”, дейдиганлардан”. (Фурқон:74)

     Фарзандларини авайлаб ўстирган ва уларнинг ҳаётида доим ёрдам берган ота-оналарининг севгиси эвазига Аллоҳ Таоло фарзандлардан ҳам ўз ота-оналарини ҳурмат қилишларини, уларнинг ҳуқуқларини билишларини, севишларини, улар учун яхши ишлар қилишни, уларга итоат қилишни, кексайганларида уларни парвариш қилишларини талаб қилди.

Аллоҳ Таоло шундай дейди:

وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلاَهُمَا فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلاً كَرِيمًا * وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا

“Роббинг фақат Унинг Ўзигагина ибодат қилишингни ва ота-онага яхшилик қилишингни амр этди. Агар ҳузурингда уларнинг бирлари ёки икковлари ҳам кексаликка етсалар, бас, уларга “уфф” дема, уларга озор берма ва уларга яхши сўз айт! Икковларига меҳрибонлик ила ҳокисорлик қанотингни пастлат ва “Роббим, улар мени кичикликда тарбия қилганларидек, уларга раҳм қилгин”, деб айт”.  (Исро: 23-24)

     Яна инсоний қийматга қўшниларга, дўстларга, қариндошларга ва ҳамма инсонларга яхшилик қилиш, эҳтиёжи бўлганда ўзаро ёрдам кўрсатиш киради. Пайғамбар с.а.в. шундай деди:

وَاللَّهُ فِي عَوْنِ الْعَبْدِ مَا كَانَ الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ

“Аллоҳ Таоло биродарига ёрдам берган кишига ёрдам беради”. (Муслим ривояти)

3. – Ахлоқий қиймат. Ахлоқ – инсоннинг ажралмас ва туғма сифати, шунинг учун болага ёшлигиданоқ тўғрилик, садоқат, ростгўйлик, ваъдага вафо қилиш, тилни ҳақорат ва беадаб сўзлардан тийишни ўргатиш керак. Бола мардлик, жасоратга зид бўлган ҳар қандай ғаламисликдан узоқ бўлиши керак. Бола ўзини ва ҳис-туйғуларини бошқара олишни, ҳиссий идрокни фикрий идрокдан ажрата билиш керак. Масалан, айтайлик кимдир уни ҳақорат қилди, бунинг учун у дарров жавоб қайтариб ўч олиши керак эмас, аксинча, ғазаб уни устига минмаслиги учун, хотиржамликни сақлаб, ўзини тутиши керак.

     Абу Ҳурайра р.а. Пайғамбар с.а.в.дан ривоят қилади:

لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ

“Ҳаммани йиқитадиган паҳлавон кучли эмас, балки, ғазаб келганда ўзини қўлга оладиган киши кучлидир”.   (Имом Бухорий ва Муслим ривояти).

Тарбиячи ўзи фарзандлари учун намуна бўлиши керак, улар йиғлаганида ёки жаҳллари чиққанида уларни тинчлантириш учун ёки уларни бирор нарсага ундашлик учун ёлғон сўзламаслиги керак. Чунки бола ёлғонни сезади ота-онасидан ўрнак олади. Ривоят қилишларича, Абдуллоҳ ибн Амр ибн Робия р.а. айтди:

”Бир куни, мен ёш бола эдим, уйимизга Расулуллоҳ с.а.в. келдилар, мен эса ўйнагани югурдим. Шунда онам мени чақириб: “Эй, Абдуллоҳ! Бу ёққа кел! Мен сенга бир нарса бераман!” Шунда Расулуллоҳ с.а.в. деди: “сен унга нима бермоқчисан?”, шунда аёл “хурмо”- деб жавоб берди. Шунда у Зот с.а.в. “Агар буни қилмасанг, сенга ёлғон тушади”.

Одамлар бир қийматни бошқасидан устунлигини белгилашда фарқ қилишиларини ҳисобга олмоқ лозим. Баъзан шундай ҳоллар бўладики, фақат бир қийматни олишга вақт етарли, қолганини қолдиришга тўғри келади. Бундай ҳолларда танлаш ҳуқуқини инсон ақлига бериб бўлмайди, чунки у ўзи яшаб турган муҳитдан таъсирланади. Ундан ташқари, инсоннинг имкониятлари чекланган ва у Роббисининг ёрдамига муҳтож. Шунинг учун инсон бу муаммони ҳал қилиш учун Исломга мурожаат қилиши керак, чунки Аллоҳ Таоло инсонга қайси бири тўғри келишини яхшироқ билади.

Аллоҳ Таоло шундай дейди:

أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ

“Яратган Зот Ўзи билмасмиди? Ва У дақиқларгача билувчи ва хабардор Зотдир”. (Мулк:14)

     Бундай ҳолларда Ислом қатъий қоида ўрнатмади. Баъзан инсоний қийматни руҳий қийматдан устун қўйишни талаб қилади. Масалан, она намоз қилаётган маҳалда боланинг хавфли нарсага яқинлашаётганини пайқаса, дарҳол болани хавфдан узоқлаштириб, сўнгра намозни давом эттириши мумкин.

     Ислом баъзан моддий қийматни руҳий қийматдан маъқул кўради. Ривоят қилишларича, Умар ибн ал-Ҳаттоб йўлдан ўтаётиб, масжидда намоз қилаётган бир гуруҳ инсонларни кўрди, айни вақтда ҳамма ўз ишига тарқалган эди. Умар р.а. уларга яқинлашиб сўради: “Сиз кимсиз?”. Улар: “Биз Аллоҳга таваккул қилгувчилармиз”. Кейин Умар р.а. уларни таёқ билан уриб, ҳайдаркан, “Танбаллар! Олтин-кумуш осмондан тушади деб умид қиляпсизларми?!”

     Бироқ, руҳий қиймат кўп ҳолларда моддий қийматдан устун туради. Аллоҳ Таоло шундай дейди:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ

“Эй, иймон келтирганлар! Жума куни намозга нидо қилинганда, Аллоҳнинг зикрига шошилинг ва савдони қўйинг. Агар билсангиз, бу ўзингиз учун яхшидир”.                                              (Жума:9)

     Руҳий қиймат инсоний қийматдан ҳам устун туради.

Аллоҳ Таоло шундай дейди:

قُلْ إِن كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَآؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُم مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُواْ حَتَّى يَأْتِيَ اللّهُ بِأَمْرِهِ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

“Агар ота-оналарингиз, болаларингиз, ака-укаларингиз, жуфтларингиз, Қариндош-уруғларингиз, касб қилган молларингиз, касод бўлишдан қўрққан тижоратларингиз ва хуш кўрган масканларингиз сизга Аллоҳдан, Унинг Расули ва Унинг йўлида жиҳод қилишдан маҳбуброқ бўлса, у ҳолда Аллоҳ Ўз амрини келтиргунча кутиб туринг. Аллоҳ фосиқ қавмни ҳидоят қилмас”.  (Тавба: 24)

Махсус  Ҳизб ут-Таҳрир Марказий Матбуот идораси радиоси учун

Нажоҳ Сабоҳиддин, Иордания.