СУДХЎРЛИК ВА ПУЛ АЛМАШТИРИШ

Пул алмаштириш муомалалари

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Пул алмаштириш мавзуси билан таништиришда давом этамиз.

Ҳар бир одам иккинчи бир одамдан соф бир динорни қалбаки икки динорга сотиб олиши жоиз эмас. Соф бир динорни дирҳамларга сотиб, кейин ўша дирҳамларга икки қалбаки динорни сотиб олиши эса жоиз. Ўша одамдан сотиб оладими, бошқаданми, фарқи йўқ. Абу Саид ривоят қилади:

«جَاءَ بِلاَلٌ إِلَى النَّبِىِّ بِتَمْرٍ بَرْنِيٍّ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مِنْ أَيْنَ هَذَا؟ فَقَالَ بِلاَلٌ: تَمْرٌ كَانَ عِنْدَنَا رَدِيءٌ، فَبِعْتُ مِنْهُ صَاعَيْنِ بِصَاعٍ، لِمَطْعَمِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ عِنْدَ ذَلِكَ: أَوَّهْ عَيْنُ الرِّبَا لاَ تَفْعَلْ وَلَكِنْ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَشْتَرِيَ التَّمْرَ، فَبِعْهُ بِبَيْعٍ آخَرَ، ثُمَّ اشْتَرِ بِهِ» 

“Билол р.а. Пайғамбар с.а.в.га Раний деган жойнинг хурмосини олиб келди. Пайғамбар с.а.в.: Бу қаердан, деб сўраган эдилар, у, биздаги хурмолар ёмон, сиз ейишингиз учун унинг бир соъини ўзимизнинг икки соъимизга сотиб олдим, деди. Шунда Пайғамбар с.а.в.: “Бу ғирт рибо-ку, бундай қилма, бу хурмодан олмоқчи бўлсанг, ўзингникини сот, кейин буни сотиб ол”, дедилар. Муслим ривояти.

Яна Абу Саид ва Абу Ҳурайра ривоят қилади:

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ اسْتَعْمَلَ رَجُلاً عَلَى خَيْبَرَ، فَجَاءَهُ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا؟ قَالَ لاَ وَاللهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا لَنَأْخُذُ الصَّاعَ مِنْ هَذَا بِالصَّاعَيْنِ. وَالصَّاعَيْنِ بِالثَّلاَثَةِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: لاَ تَفْعَلْ، بِعِ الْجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ، ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جَنِيبًا

“Пайғамбар с.а.в. бир кишини Ҳайбарга волий қилиб тайинладилар. У бошқа жойнинг хурмосини олиб келди. Пайғамбар с.а.в., Ҳайбарнинг ҳамма хурмоси шунақами, деб сўраган эдилар, у, йўқ, эй Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, биз бунинг бир соъини икки соъга, икки соъини эса уч соъга оламиз, деб жавоб берди. Шунда Пайғамбар с.а.в., бундай қилма, ҳаммасини дирҳамга сот, кейин ўша дирҳамга сотиб ол, дедилар”. Муттафақун алайҳ. Пайғамбар с.а.в. унга ўша сотиб олган одамидан бошқасига сотишни буюрмадилар. Агар сотиб олган одамига сотиш ҳаром бўлганида буни билдириб қўйган бўлардилар.  Демак, ҳеч қандай шарт ва тил бириктирув бўлмаса, бу иш жоиз.  

Олтинни кумушга сотиб, кейин кумушга олтин сотиб олиш ҳам шунга ўхшаш ишдир, агар тил бириктирув бўлса, бу иш жоиз эмас.  Чунки диндаги бирон ишда ҳам ҳийла мумкинмас, ҳаром ишдир.  Аллоҳ ҳаром қилган ишга йўл топиш ёки гарданидаги вожиб ишдан қутулиш ё бурчдан қочиш учун ҳаром иш қилишни хоҳлагани ҳолда ўзини мубоҳ ишни қилаётган қилиб кўрсатиш ҳийладир. Чунки ҳаромга олиб борувчи восита ҳам ҳаромдир. Пайғамбар с.а.в.:

لَيَسْتَحِلَّنَّ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي الْخَمْرَ بِاسْمٍ يُسَمُّونَهَا إِيَّاهُ 

“Умматимнинг бир тоифаси ароққа ўзича бир ном ўйлаб топиб, уни ҳалол қилиб олади”, деганлар. Бу ҳадисни Аҳмад Убода ибн Сомитдан ривоят қилган. Яна Аҳмаднинг Абу Молик Ашжаийдан ривоят қилишича, у Пайғамбар с.а.в.нинг:

لَيَشْرَبَنَّ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي الْخَمْرَ يُسَمُّونَهَا بِغَيْرِ اسْمِهَا 

“Умматимдан айрим одамлар ароққа ўзларича бошқача ном қўйиб олиб, уни ичадилар”, деганларини эшитган экан.

Хуллас, пул алмаштириш Исломда рухсат этилган муомалалардандир. Фақат шариат баён қилган махсус ҳукмлар асосида бўлмоғи лозим. Бу иш ички муомалаларга ҳам, ташқи муомалаларга ҳам бир хил жорий қилинади. Мамлакат пулидан иборат олтинни кумушга, кумушни олтинга қандай алмаштирилса, чет эл пулини маҳаллий пул билан шундай алмаштирилаверади.   Мамлакат ичкарисида бўладими, ташқарисида бўладими, молиявий муомала бўладими, тижорий муомала бўладими, фарқи йўқ. Ташқи муносабатлардаги пул алмаштиришларни баёнига пулнинг ўзи хусусидаги мавзуимизда тўхталиб ўтамиз.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

19.07.2019й