بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

Роя газетаси:

Тунис: Ливиядаги янги ечим учун ташаббуслар

Тунис жорий ойнинг биринчи ҳафтасида ливиялик томонлар билан ўтказилган қатор изчил алоқа ва учрашувларга гувоҳ бўлди. Айтиш мумкинки, бу учрашувларнинг баъзиси очиқ бўлган бўлса, баъзилари яширин ўтказилди. Ливия вакиллар палатаси раиси маслаҳатчи Ақила Солиҳ ташрифи ҳам шулар жумласидан. У ўз ташрифи чоғида Тунис парламенти раиси Муҳаммад Носир ҳамда БМТнинг Ливиядаги махсус вакили Мартин Коблер ва ниҳоят, давлат президенти Божи Қоид Сабсий билан учрашди. Унинг ташрифи билан бир вақтда, Ливия Бош Миллий Конгрессига тобе Инқоз ҳукумати бош вазири Халифа Ғавил ҳам олий даражали делегация ҳамроҳлигида Тунисга етиб келди. Бу эълон қилинмаган ташриф учрашувларида, айтилишича, Ливиянинг Араб Амирлигидаги собиқ элчиси Ориф Ноиз ҳам иштирок этган. У Сухайрот (Схират)да имзоланган сиёсий битимга зид равишда муқобил сифатида таклиф этилган ҳукумат бош вазирлигига номзодлардан бири. Шу сабабли ҳам Тунис ташрифлари Ливиянинг Марокашдаги элчиси Абдулмажид Сайфнасрни ҳамда Мисурата жангчи гуруҳларининг катта ҳарбий қўмондонларидан бири полковник Солим Жаҳони ҳам ўз ичига олган бўлса керак. Бундан олдин Тунис президенти айни мақсад билан Жазоирга ташриф буюрган эди.

Бу ва бошқа изчил қатновларнинг ҳаммаси Ливияда янги йўл харитаси чизиш кўзланган Миср-Тунис-Жазоир учлик саммитига ҳозирлик кўришга бориб тақалади. Чунки бундан олдин Сухайрот битимида қайд этилган Саррож ҳукумати аянчли тарзда омадсизликка учради. Айниқса, бир ой муқаддам Ғавил ҳукуматига тарафдор кучларнинг Триполидаги президентлик қароргоҳига бостириб кириши, бунга ҳеч қандай қаршилик кўрсатилмаганидан сўнг Саррож ҳукумати деярли вайрон бўлди. Бу эса унинг номи бору ўзи йўқ ҳукумат эканини яна бир бор тасдиқлаб турибди. Шунингдек, айни учрашувлар Хафтар кучларининг Вифоқ (Саррож) ҳукуматига тарафдор жамоаларга қарши Ливия ғарбида жанг бошлаш билан қилган таҳдидлари ортидан ҳам бўлиб ўтмоқда. Ёки Хафтар кучларини Бош Миллий Конгрессдан келиб чиққан, дейиш ҳам мумкин. Бу эса бу жанглар Тунис ва Жазоирга яқинлашиб қолганини англатади. Бу ишда иккала низолашаётган томонларнинг Тавориқ қабилаларига маблағ ётқизиш ҳамда Жазоир жанубию Мали шимоли Тавориқларининг жангга сафарбар этилиши хавфи ётибди, чунки улар бундай урушларга жуда ўч бўлади. Маълумки, Америка малайи Халифа Хафтар Чадга яширинча сафар қилган, ундан хавфсизлик ва ҳарбий қўллаб-қувватлов сўраган. Бундан мақсад, Чад кучларининг Ливия жанубида ҳужум олиб бориш билан бир пайтда, ўзининг Ливия билан бўлган чегараларини ёпиб олишга қаратилган, шу билан бирга, Хафтар Мисрга ҳам кўп бор ташриф буюрган… У ўзининг бундай хатти-ҳаракатлари сабабли Жазоир режими томонидан чақирилиб, қизил чизиқдан ўтмаслиги билан огоҳлантирилишига тўғри келди.

Шундай қилиб, бизга аён бўлмоқдаки, Cухайрот битими ва ундан келиб чиққан ишларнинг барчаси барбод қилинди. Чунки бу битимнинг ўзи аслида ўлик туғилган ҳамда келишув, музокара ва маслаҳат, деган тўнларни кийдириб юриб мажбуран пайдо қилинган эди. Шу сабабдан у ҳокимиятга чиқиш у ёқда турсин, ҳатто юртда бирор фойдали нарса қилолмади, одамлар ишларини бошқариш у ёқда турсин, ҳатто ўзининг кичик вужудини ҳам бошқариш қўлидан келмади. Масалан, Саррож ҳукуматининг маълум қонуний ва ижроий тўсиқлар сабабли марказий банкдан 2017 йил бюджетини олишни ҳам уддалолмаётганини билишимизнинг ўзи кифоя. Ливияга оид сўнгги Лондон конференциясининг айни бюджетни хорижга кўчиришга уринишлари ҳам, маблағнинг аксар қисми донор давлатлари, қарз берувчи ва инвестиция ётқизувчи давлатлар томонидан тўкилгани ҳам фойда бермади. Чунки бу бир вақтинчалик ечим бўлиб, ундан Ливияни қарам қилиш ва тартибсизликлар ботқоғига ботириш кўзланган.

Афтидан, Британия Ливиядаги айни заифлик ва инқирозни олдиндан идрок этган кўринади. Айниқса, илгари қилинган битим регионал тўқнашувларни ҳам, хоссатан, Мисрнинг Хафтар кучларини қўллаб-қувватлашини ҳам эътиборга олмади. Франция ва АҚШ ўзлари Хафтарни қўллаб-қувватлаб, зоҳирда ўзларини Вифоқ (Саррож) ҳукуматини қўллаб-қувватлаётган қилиб кўрсатишяпти. Хуллас, Британия малайлари юртнинг маҳаллий ва регионал жиҳатдан боши берк кўчага кириб қолганини ҳамда юртга катта давлатлар ҳар томондан ёпирилаётганини олдиндан кўриб, ҳаракатга келиб, қуйидагича ишларни тартиблаштириб олишга ҳаракат қилишмоқда:

1 –Ливияга қўшни давлатларга, хусусан, Миср ва Чадга босим қилиб, уларни Хафтарни қўллаб-қувватлашни бас қилишга мажбуран кўндириш.

2 –Томонлар ўртасида бир турли келишувларни пайдо қилишда ихтилоф пайдо бўлса, бундай ҳолатда, айни ихтилофни кўтариш учун Тобруқдаги парламент кенгаши билан давлатнинг олий кенгаши ўртасида бетараф мулоқот томони тузиш таклифини қўйиш.

3 –Ҳарбий тўнтаришга рози бўлмай, унинг иложсизлигини эълон қилиш ва сиёсий келишувга тўсқинлик қилаётганларга қарши санкцияларни кучайтириш, Халқаро Хавфсизлик Кенгаши томонидан оташкесимга эришишга оид қарор чиқартириб, Ливияга қарор ижросини назорат қилувчи халқаро кузатувчиларни киритиш… Булар шуни англатадики, янада халқаро аралашувлар кўпаяди, афтидан, бундай ишга Жазоир ҳам, Тунис ҳам рози бўлади… Яъни босим кучаяди, ҳатто Миллий Конгресс ва ундан келиб чиққан ташкилоту бошқа қўзғолон кучлари, айниқса, исломий кучлар ҳаммаси тарқатиб юборилиши мумкин.

4 –Ҳукумат бош вазирлигига ўзаро мувофиқлашган ҳолда таклиф қилингани иддио қилинаётган шахслар номлари, кўпроқ Али Зайдон, Абдураҳмон Шалқам, Ориф Ноизларни кўрсатмоқда.

Хуллас калом, айни ечимларнинг барчаси маҳаллий, регионал ва халқаро зиддиятлар келтириб чиқаради. Булар мабдаий ечимга эга Умматга тўғри келмайдиган иттифоқлардир. Шунингдек, шиддатли қўзғолондан кейин мустамлакачилар чангалининг кучайиши ҳам тўғри бўлмайди.

Роя газетасининг 2016 йил 18 январ чоршанба кунги 113-сонидан