Қуръон боғларига саёҳат
Қуръон боғларига саёҳат
بسم الله الرحمن الرحيم
ان النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهم عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ
Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Сизларнинг ичингизда яхшироғингиз, Қуръонни ўрганган ва уни ўргатганингиздир”. Бухорий ривояти.
Муқаддас китоби бўлган Қуръони Каримни бандаларининг ҳидоят топишлари учун дастур қилиб берган Аллоҳга Унинг Ўзига муносиб мақтов ва ҳамдлар бўлсин. Ушбу Китобни умматга энг олий кўринишда чиройли етказган, ушбу Китоб мўъжизалиги билан у зотнинг Пайғамбарлиги исботланган Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламга саловоту саломлар бўлсин.
Рукнимизнинг ўтган сонида яҳудийларнинг жирканчликлари, доимий тарзда мусулмонларга қарши душмалик қилиб туришлари ва улардан ва бошқа кофирлардан келувчи зарарларни тўғри англаш учун мусулмонлар сиёсий онгини ўстиришлари кераклиги ҳақида айтиб ўтган эдик. Мақоланинг ушбу сонида Бақара сурасининг 107-оятидан бошлаб тафсирларни ўрганишни давом этамиз.
مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ * أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ اللّهِ مِن وَلِيٍّ وَلاَ نَصِيرٍ
“(Эй Муҳаммад), бирон оятни бекор қилсак ёки ёдингиздан чиқарсак, ундан яхшироғини ёки ўшанинг мислини келтирамиз. Аллоҳ ҳар нарсага қодир Зот эканини билмадингизми?! Еру осмонлар ёлғиз Аллоҳнинг мулки эканини ва сизлар учун Аллоҳдан ўзга бирон дўст ё ёрдам бергувчи йўқ эканини билмадингизми?!” 106-107.
Тафсир
(مَا نَنسَخْ – бекор қилсак). Насх сўзи луғатда олиб ташлаш ва кўчириш маъноларини англатади. Шамол изни ўчирди, деган иборада ҳам шу сўз ишлатилади, яъни изни йўқ қилди, олиб ташлади. Китоб насх қилинди, яъни ундан нусха кўчирилди. Шариатда эса бу сўз, амалда бўлиб келган бир ҳукм олиб ташланиб, унинг ўрнига бошқа бир ҳукмнинг жорий қилинишини билдиради. (أَوْ نُنْسِهَا – ёки ёдингиздан чиқарсак). Бу сўзнинг икки хил маъноси бор. У муташобиҳ сўзлардан. Биринчиси унутиш маъноси. Яъни, Аллоҳ Таъоло қайсидир бир оятни Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ёдларидан кўтаради. Шу билан у унутилади. Иккинчи маъноси ўзгаришсиз, насх қилмасдан тарк қилиш.
نَسُواْ اللّهَ فَنَسِيَهُمْ
“Улар Аллоҳни унутишгач, Аллоҳ ҳам уларни унутди”. (Тавба. 67) Аллоҳга нисбтан унутиш, эсдан чиқариш маъносини ишлатиб бўлмайди. Бу ерда “Аллоҳ ҳам уларни унутди” сўзи Аллоҳ уларни тарк қилди, ўз ҳолига ташлаб қўйди, маъносида бўлади.
(نُنْسِهَا ). Бу сўзнинг бошқа бир мутавотир қироати ҳам бор. Уни (ننسأها ) деб ҳам ўқишган. Етти қорилардан иккитаси яъни, Абу Умар ва Ибн Касирлар шундай ўқишган. Қолганлар эса нунни зомма қилиб (نُنْسِهَا ) деб ўқишган. (أَوْ نَنْسَأُهَا ) қироатини эътиборга оладиган бўлсак, бундай ўқилганда бир ишни кечиктириш, кечга суриш маъноларини англатади.
(أَوْ نَنْسَأُهَا ) ўқилганда оят, уни кечга сурамиз, яъни, бекор қилмасдан тарк қилиб турамиз, деган маънони англатади. Бу қироатда оят муташобиҳ эмас, муҳкам оят бўлади. Негаки, бу сўзнинг фақат битта маъноси бор. Усул фанининг қонун-қоидаларига кўра муҳкам муташобиҳни босиб кетади. Шу билан унутиш маъноси четга сурилиб, фақат тарк қилиш маъноси қолади. (نُنْسِهَا ) деб ўқилганда ҳам, (ننسأها ) деб ўқилганда ҳам бекор қилмасдан тарк қиламиз, деган маъно англашилаверади. Чунки ҳар икки қироат ҳам мутавотир ва ҳар иккисининг ҳам маъноси бир.
مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا – яъни қайси бир оятни бекор қилсак ёки бекор қилмасдан тарк қилсак, نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا – ундан яхшироғини ёки ўшанинг мислини келтирамиз. Яъни, бекор қилинган пайтда Аллоҳ бекор қилинган оятдан кўра яхшироқ бир оятни ёки унга ўхшаган бир оятни олиб келади. (نَنْسَخْ ) шарт феъли бўлиб, (نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا ) унинг жавобидир. Яъни, қайси бир оятни бекор қилсак, ундан яхшироғини ёки унинг ўхшашини олиб келамиз.
Энди (أَوْ نُنْسِهَا ) деган иборанинг ҳам айтилиб ўтилаётганига келсак, бу ибора Аллоҳ Таъолонинг айрим оятларни бекор қилиб, бошқаларини бекор қилмасдан қолдириши ҳақидаги билимни ошириш учун зиёда қилинган. Агар “Қайси бир оятни бекор қилсак, ундан яхшироғини ёки унинг ўхшашини олиб келамиз”, дейилиб “Ёки уни бекор қилмасдан қолдирсак” ибораси айтилмаса, демак ҳамма оятлар бекор қилинар экан-да, деган тушунча пайдо бўлиб қолиши эҳтимоли туғилар эди. “Ёки бекор қилмасдан қолдирсак” иборасининг ишлатилиши билан шу эҳтимол барҳам топиб, биз бекор қилинадиган оятлар ҳам, бекор қилинмайдиган оятлар ҳам борлигига амин бўламиз.
Аллоҳ Таъолонинг (أَوْ مِثْلِهَا ) деган сўзи ҳақиқий маъносида. Яъни, ўша бекор қилинган оятга ўхшаган бир оятни олиб келамиз. (بِخَيْرٍ مِنْهَا ) деган сўзини эса ҳақиқий маъносида қўллаб бўлмайди. Негаки, бир оятдан яхшироқ яна бир оят бўлмайди. Ҳаммаси Аллоҳнинг каломи. Шунинг учун бу ерда мажозий маънога кўчамиз. Яъни бу ерда ҳукм деган сўз хазф қилинган (яъни яширин), деб эътибор қиламиз. Бекор қилинган оятдан олинган ҳукмдан кўра яхшироқ ҳукмни ифода қиладиган бир оятни олиб келамиз. Демак, бу оятдан бир оят бекор қилинса, унинг ўрнига ўзига ўхшаган ёки ундан ифода қилинган ҳукмдан кўра яхшироқ ҳукм ифода қилиш мумкин бўлган бошқа бир оят олиб келинади, деган маънони тушунамиз.
Ҳукм деган сўз яширин, хазф қилинган деган гапимизга, яъни оятда яширин сўзлар бор бўлиши мумкинлигига қуйидаги оятдаги ҳолат далил бўлади:
“وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ – ва шаҳардан сўра” (Юсуф. 82) Шаҳардан сўраб бўлмайди. Шунинг учун бу ердаги маъно шаҳар аҳлидан, деганидир. Яъни “қишлоқ” сўзи замирида “қишлоқнинг аҳли” маъноси яширинган. Бу ерда араб тилидаги мажоз услуби ишлатияпти. Яъни бир сўз ишлатилади ва унинг замирида бошқа бир маъно назарда тутилади.
“وَأُشْرِبُواْ فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ – кўнгиллари фақат бузоққа ибодат қилиш билан тўлади”. (Бақара. 93) ояти ҳам шу қабилдандир. Яъни бузоқни қалбга қуйиш мумкин эмас. Шунинг учун бу ердаги маъно бузоқни яхши кўришдир. Бу ерда ҳам худди шундай бўляпти. (نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا ундан яхшироғини келтирамиз) яъни бир оятдан бошқа бир оят яхшироқ бўлмайди. Шунинг учун бу ердаги маъно биринчи оятнинг ҳукмидан яхшироқ ҳукмни, деганидир.
Аҳкомлар борасидаги бир-биридан яхшироқлик масаласига келсак, бу иш қуйидаги тарзда юз беради:
1- Нақд яхшилик. Масалан, бир ҳукм бекор қилиниб, унинг ўрнига ундан кўра енгилроқ бир ҳукм қўйилади ёки умуман ҳеч қандай ҳукм қўйилмайди. Бу ердаги яхшилик нақд яхшилик. Уни адо қилиш енгиллашгани дарҳол ҳис этилади.
2- Насия яхшилик. Бунда бир ҳукм бекор қилиниб, унинг ўрнига ундан кўра машаққати кўпроқ бир ҳукм қўйилади. Натижада унинг учун охиратда, қиёмат кунида бериладиган савоб ҳам кўпаяди. Яъни, бу ердаги яхшилик насия яхшилик, охиратда бўладиган яхшилик.
Шунга биноан, юқоридаги муборак оятнинг маъноси мана бундай бўлади:
Аллоҳ Таъоло айрим оятларни бекор қилмасдан ўз ҳолича қолдиради. Бошқа айрим оятларни эса бекор қилади. Қайси бир оятни бекор қилса, унинг ўрнига ўшанга ўхшаган ёки ундан чиқарилган ҳукмдан кўра яхшироқ ҳукм чиқариш мумкин бўлган бошқа бир оятни олиб келади. Ҳукмдаги яхшилик юқорида айтиб ўтганимиздек, ё нақд бўлади, яъни шу дунёда бир енгиллик бўлади ёки насия бўлади, яъни бу дунёда бироз оғир бўлса ҳам охиратда ажру савоблар кўпроқ бўлади.
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ * أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ اللّهِ مِن وَلِيٍّ وَلاَ نَصِيرٍ
“Аллоҳ ҳар нарсага қодир Зот эканини билмадингизми?! Еру осмонлар ёлғиз Аллоҳнинг мулки эканини ва сизлар учун Аллоҳдан ўзга бирон дўст ё ёрдам бергувчи йўқ эканини билмадингизми?!”. Бу ердаги сўроқ, яъни сўроқ маъносини билдирувчи ҳамза тақрир учун (барқарорлаштириш, тасдиқлаш, аниқлаштириш учун) келяпти. Бу Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламга қаратилган хитобдир. Сизга маълумки, Аллоҳ ҳамма ишга Қодирдир. Ҳамма ишлар Унинг қўлидадир. Ҳамма ишларни У бошқариб туради. Бандалари учун нима яхшию нима ёмонлигини Ўзи билади. Шунинг учун Ўзи хоҳлаган оятни бекор қилади, хоҳлаган оятни бекор қилмасдан ўз ҳолича қолдиради. Унинг ишини, буйруғини ҳеч ким рад эта олмайди. Ҳаммангиз бир бўлганингизда ҳам сизлар учун Ўша Буюк Аллоҳдан ўзга дўст ва ёрдамчи йўқдир. Бу ердаги сўроқ гап ҳам тақрир учундир. Бу Аллоҳ Таъолонинг “أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ – (Эй Муҳаммад) Биз сизнинг қалбингизни (иймон ва Қуръон нури билан) кенг мунаввар қилиб қўймадикми?” (Шарҳ. 1) деган ояти кабидир. Яъни биз сизнинг қалбингизни кенг қилиб қўйдик.
Қуръон боғларига саёҳатимизнинг келгуси сонида Ислом шариатида насх (бекор қилиш) мавзусида батафсил тўхталамиз.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим
07.02.2018й.
