Қуръон боғларига саёҳат

بسم الله الرحمن الرحيم

ان النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهم عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ

Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Сизларнинг ичингизда яхшироғингиз, Қуръонни ўрганган ва уни ўргатганингиздир”. Бухорий ривояти.

Муқаддас китоби бўлган Қуръони Каримни бандалари учун дастур қилиб берган Аллоҳга мақтов ва ҳамдлар бўлсин. Ушбу Китоб мўъжизалиги билан Пайғамбарлиги исботланган Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламга саловоту саломлар бўлсин.

Рукнимизнинг бу сонида Бақара сурасининг 139-140-141 оятлар тафсири иккинчи қисмини кўриб чиқишни бошлаймиз.

2- (أَمْ تَقُولُونَ Ёки… дейсизми?). Мана шу мутавотир қироатни қуйидагича таҳлил қиламиз:

а)    (أَم ёки) ўзидан олдинги жумлага туташган бўлиши ҳам мумкин. Бунда
(قُلْ أَتُحَآجُّونَنَا (эй Муҳаммад) айтинг: биз билан жанжаллашасизми?) жумласи ҳам,

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ 

жумласи ҳам битта гапда келаётган бўлади. Яъни улар ҳар икки ишни қилаётган бўладилар. Ҳам Аллоҳ хусусида ҳужжат талашаётган, ҳам Иброҳим, Исмоил…, деяётган бўладилар. Уларнинг бу иши инкор қилинди. Инкор ва танқид уларнинг ҳар икки ишига нисбатан бўляпти.

б)    (أَم ёки) мунқатиъ – узилган бўлиши ҳам мумкин. У ҳолда у балки ва (-ми) маъноларида бўлади. Гап оқими ҳужжат талашишни танқид қилишдан пайғамбар а.с. ларга туҳмат қилишни танқид қилишга ўтяпти. 
Бу ҳолда

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأسْبَاطَ كَانُواْ هُوداً أَوْ نَصَارَى

(ёки Иброҳим, Исмоил, Исҳоқ, Яъқуб ва ўша уруғ-авлод яҳудий ё насроний бўлган, дейсизми?) олдинги оятдаги биринчи ишга даҳли бўлмаган, алоҳида янги бошланган гап бўлади.

Маъно эса мана бундай бўлади: Улар фақатгина далил-исботсиз ҳужжатлашибгина қолмай, бошқа гапларни ҳам гапирадилар. Улар пайғамбарлар яҳуд ёки насоро бўлган, деб уларга туҳмат қиладилар. Бу ерда гап оқими ҳужжат талашишни танқид қилишдан пайғамбарлар а.с. ларга туҳмат қилишни танқид қилишга ўтяпти. 
Бу оят борасида яна бир мутавотир қироат ҳам бор.

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ 

(Ёки Иброҳим ва Исмоил… дейсизми?). Бу қироатга кўра, (أَم ) мунқатиъ – узилган бўлади. Бошқача бўлиши мумкин эмас. Чунки олдинги оятда (قُلْ أَتُحَآجُّونَنَا (эй Муҳаммад) айтинг: биз билан жанжаллашасизми?)да бевосита хитоб қилинаётган бўлса, иккинчи оятда

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ 

мухотабдан ғоибга ўтиляпти. Агар «ёки» муттасил бўлса, хитобнинг мухотабдан бошқасига (ғоибга) ўтиши гапнинг чиройини бузади. Агар у мунқатиъ – узилган бўлса, гапнинг чиройи бузилмайди. Шунинг учун у фақат мунқатиъдир. Биринчи қироатда (أَمْ )нинг икки маъноси бўлгани учун муташобиҳ ҳисобланади. Иккинчи қироатда эса, унинг фақат бир маъноси бўлгани учун муҳкам ҳисобланади. Ҳар икки қироат ҳам мутавотир. Муҳкам муташобиҳни босиб кетади. Шунинг учун бу муборак оятдаги (أَمْ ) мунқатиъ бўлади. Оятнинг маъноси эса, мана бундай бўлади: Яҳуд ва насоролар фақат далилсиз ҳужжат талашибгина қолмасдан, ундан бошқа гапларни ҳам гапирадилар. Улар пайғамбарлар Иброҳим, Исмоил, Исҳоқ, Яъқуб ва уларнинг авлодларига туҳмат қилиб, уларни яҳуд ёки насоро бўлган, дейишади. Аллоҳ уларнинг бу ишларини танқид қилади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим

26.05.2019й