Ўзбекистон таълим тизимидаги муаммоларни қандай хал қилиш мумкин
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Ўзбекистон таълим тизимидаги муаммоларни қандай хал қилиш мумкин
Бугунги кунда Ўзбекистонда жорий бўлиб турган таълим тизими хақида гап бошлашдан олдин, бу соханинг қилаётган ишлари ва эришаётган натижалари хақида озгина сўз юритиб ўтсак.
Ўзбекистон ОАВларига қарасангиз, бугун Ўзбекистонда таълим соҳаси дунёдаги энг биринчи ўринда ривожланаётганини гувоҳи бўласиз.
Ушбу соҳадаги адолатсизлик ва ёлғонларни бирма – бир санаб чиқадиган бўлсак, бунинг мутлақо аксини гувоҳи бўламиз. Бу тўғрида кўп мисолларни гапирадиган бўлсак гап чўзилиб кетади, шунинг учун баъзи кўзга кўринган, ёшларнинг тарбиясида муҳим ўрин тутадиган жихатларини эслаб ўтмоқчимиз.
Ёшларни алдаб тарбиялаш Ўзбекистонда мактабгача таълим муассасалари(боғчалар)дан бошланади. Бунга мисол, болалар боғчалари учун бюджетдан ажратиладиган пулларни тўлиқ ҳаммасини болаларнинг ўзига сарфлашни иложи йўқ, чунки боғчаларнинг бошқарувидаги бошлиқ, хўжалик ходими, бош хисобчи кабиларнинг ойлик маоши оиласининг ойлик таъминоти учун етмайди, натижада боғча учун ажратилган маблағ ва бошқа нарсаларни ўзлаштиришга тўғри келади. Бу хаммага очиқ – ойдин ва кўникиб кетилган холат.
Мактаблардаги холатга назар соладиган бўлсак. Мактабларда таълим бериш жараёни ачинарли холатда десак, адашмаган бўламиз, чунки ўқувчиларнинг дарсни ўзлаштириши жараёни ўқитувчиларни бутунлай қизиқтирмай қўйган. Ўқитувчи агар аёл бўлса, асосий вақтни қизлар билан янги чиққан кийим – кечаги сериалнинг қандай бўлгани хақида гаплашиб дарсни ўтказади. Агар биронта ўқувчи намозга бориши ёки биронта ўқувчи қиз рўмол ўраб келиш холати пайдо бўлиб қолса, дархол ўша ўқувчининг ота – онаси мактабга чақирилиб, алоҳида танбеҳ билан огоҳлантирилиб, ўша ўқувчини рўмолини ечишга мажбурланади. Бундай холатларга аниқ факт қидиришнинг хожати йўқ сабаби, бундай холатлар хамма мактабларда оддий хол хисобланиб, бу ишларни тўғри иш дея кўникиб қолинган.
Шу ўринда Ўзбекистон ҳукуматининг таълим тўғрисидаги чиқарган қонунидан баъзи жойларни кўриб чиқсак,
“4-модда. Илм олиш хуқуқи
Ўзбекистон Республикаси келиб чиқиши, жинси, тили, ёши, ирқи, миллати, эътиқоди ва динга муносабатидан, ижтимоий аҳволи, машғулотининг тури, турар жойи, республика ҳудудида қанчадан бери яшаётганлигидан қатъий назар, барчанинг таълим олиши учун тенг ҳуқуқларни кафолатлайди”.
Яъни бу қонунга қарайдиган бўлсак, Ўзбекистонда хар қандай ёшлар диний қарашларидан қатъий назар, мамлакат худудида таълим олишда бошқа ёшлар билан тенг ҳуқуқли эканлиги айтилган, лекин хозирда бу қонунга амал қилишни талаб қилган биронта ота – она топилиб қолса, яъни “Боламни диний қарашларидан қатъий назар рўмолига эътибор қилмай, ўқитишга мажбурсиз”, деб айтадиган бўлса, албатта буни хамма биладики, бундай ота – она тез орада, биронта диний айб билан ўзи жавобгарликка тортилади.
Бундай холатларни кўп марта гувоҳи бўлганмиз, бир қизнинг отаси мактабга бориб, “қизимни рўмолига аралашишга хаққингиз йўқ” деган холатда, мактаб масъуллари худуд МФЙ га маълумот бериб, ушбу отани “ваҳҳобий”ликка алоқадор экани хақида, бу одамни тезда рўйҳатга олиш кераклиги хақида огоҳлантирганининг гувоҳи бўлганмиз, вахоланки у ота намозини зўрға ўқир, “ваҳҳобий” у ёқда турсин, оддий дин нималигини ҳам яхши тушунмайдиган одам эди. Биз бу ерда бу инсоннинг кимлигини очиқламадик, сабаби у одамга зарар бўлиб қолмасин учун.
Бунга қўшимча қилиб, мамлакатнинг хоин дин арбоблари, Аллоҳдан қўрқмай, “Фарзандларингни мактабига жўнатинглар, илмини ўқисин, жума намозига бормасин, қиёматда мен дин арбоби сифатида жавоб бераман” – деб, ушбу куфрий хукуматнинг халқ ёшлари устида, мусулмонлар ёшлари устида юригизаётган куфрий сиёсатларини қўллаб бердилар.
Коллежлар соҳасига келсак, Ўзбекистон коллежларида ўқиш савияси пастлигидан ўқувчи ёшлар бу ўқув даргоҳларига хоҳласа келадиган, хоҳламаса келмайдиган, ўқитувчи эса умуман назорат қила олмайдиган бўлди. Давлат ёшларнинг илмий савиясини оширишни болаларнинг коллежга келиб ўтиришларида, деб хисоблагани учун, ўқувчилар давомати бугунги кундаги коллежлар ичида энг долзарб муаммога айланди, хатто бу ишга бошқарув органлари ходимлари, прокурорлар, МХХ ва милиция ходимлари ҳам жалб қилинди, ўқувчиларнинг коллежга келмасликларига прокурор олдида ўқитувчи жавоб берадиган бўлди. Бу қайси қонунга тўғри келишини хеч ким суриштира олмайди. Бундан ёмонроғи, коллежни битирган ёшларни иш жойлари билан таъминлашда ижро этиладиган спектаклларни кўриб, ёқангизни ушлаб қоласиз. Коллежларни битирган ёшларга аввал битирганлик хақидаги маълумотнома берилади, бу маълумотнома билан битирувчи бирон иш жойи топиб, ишлаши керак бўлади, акс холда диплом берилмайди. Битирувчининг уйдаги ота – онаси ёки бирон таниши бу пайт унинг жонига оро киради. Биронта фермер хўжалиги ёки фирмага ишга кирди, деган сохта хужжат қилинади, диплом олиб келинади, қарабсизки матбуот ва статистика оғизни тўлдириб, Ўзбекистонда ёшларни иш билан таъминлаш фалон фоизда амалга оширилмоқда, деган баёнотни беради, бу вақтда бу ёш ўсмир эса, уйланишга пул топиш учун Россияга кетган бўлади.
Бу билан кимни аладашаяпти?! Бу ишларнинг инсонлар ҳаётида табиий бўлиб кетганидан худди одатда шундай бўлиши керакдек. Бу холатларнинг халқ ҳаётига сингиб кетганидан, бунинг ўрнига, бу каби адолдатсизликларни тўхтатувчи тизим ҳам бормикан, деган хаёлнинг ўзи инсонларнинг миясига келмайдиган бўлиб кетди.
Ёшлар учун коллежлар фахш майдони, турли ифлосликлар учун қулай макон бўлди. Яқин йиллар ичида мамлакат коллежларида оммавий текширувлар ўтказилди, сабаби, Фарғона вилоятларидан биридаги коллежларда ўқувчи талаба қиз, бевақт туғиб қўйди, бу иш хамма ерга овоза бўлиб кетди, текширувлар бўлиб ўтди, текширувлар натижаси дахшатли эди. Натижа шуни кўрсатдики, коллежлар талаба қизларининг аксари кимлар биландир ишқий яқин муносабатда юришлари аниқланди. Бундай холатда коллежлар мутасаддилари кутилмаганда диний соха вакилларига ташланди, сизлар ёшларни тарбияга, одоб – ахлоққа чақирмаяпсизлар, деган таъналар билан хокимият мажлисларида расмий имомлар сўкиб тергалди. Вахоланки, бу пайтда масжидлар эшиги олдида коллежлардан вакиллар ўз ўқувчисини ушласа, намозга келгани сабабидан жазога тортиш учун навбатма навбат турган эди. Буни қарангки ёшларнинг ижтимоий — ахлоқий бузуқлашиб кетишини дин хал қилиб бериши керакдек қаралди. Ечим динда деб гумон қилинди, лекин диндан муаммога ечим эмас, айбдорликка жавобгарлик талаб қилинди холос.
Ха, бу бетакрор Ўзбекистоннинг Каримов жорий қилган бетакрор тузуми эди.
Энди олий таълим сохасига озгина назар ташласак, олий ўқув юртларида холат коллежлардагидан кўра ёмонроқ. Студентлар ўқишга киришнинг ўзида ёлғондан таълимни бошлашади.
Ишхонамда бир танишим билан июл ойида ўтирганимизда, бир ёш қиз келди ва танишимга “сиз ўқишга киргазиб қўяр экансиз?” деб сўради. Халиги танишим “Ха” деб жавоб берди. Улар гаплашиб бўлгандан сўнг суриштириб билсам, бу танишим, абитуриентлар орасида “х — вариант” деб ном олган, шпаргалкани имтихонда қандай ишлатишни ўргатгани учун халиги қиздан бир қанча доллар пул олар экан. Бугунги Ўзбекистон ёшларининг савиясини қарангки, оддий шпаргалкани кимдир ўргатиб қўяди, қанчадир доллар пул сарфланади, бу йўсинда ўқишга кирган қиздан кейин нимани умид қилинади?!
Ўқишга киргандан кейин, семестрлар тугатиш сессиялари хақида хар бир студентликни бошидан ўтказган одам билса керак, ўқитувчилар бемалол бахоларнинг нархларини очиқ – ойдин айтишади, ўқувчи ҳам шунга харакатини қилиб, айтилган миқдордаги пулни топиб келса, бахоси зўр чиқаверади.
Ўзбекистондаги таълим сохасининг бундай хор ахволдалиги ўз ўзидан пайдо бўлиб қолган ёки Ўзбекистон хали етук ривожлангани йўқ хали яқинда ривожланиб кетади, каби сўзларга ишонадиган бўлсангиз қаттиқ адашасиз хурматли ўқувчи.
Шу пайт олий ўқув юртида ўқиган вақтларим эсимга тушди.
Ўзим ўқиган даврни эсласам, биз ўқиган олий ўқув юртида (Ўзбекистон олий ўқув юртиларидан бири эди), аниқ фанлар билан табиий фанларнинг бахоланиши учун белгиланган тариф нархлар (поралар) бор эди. Лекин энг қизиғи аниқ фанлар учун паст тарификацияланган нархлар, табиий фанлар учун юқори тарификацияланган нархлар. Буни нима қизиқ ери бор, деб ўйлашингиз мумкин. Бунинг эътиборга молик жихати шуки, аниқ фанлар ривожлантирилган ерларда иқтисодий ривожланиш бўлади, табиий фанлар ривожланиши билан мамлакат иқтисоди ривожланмайди. Масалан, компьютерлар ёки рақамли технологияга оид кашфиётлар, ёки атом энергиясига оид ва хоказо янги илмий изланишларни аниқ фанларни яхши ўзлаштириш билангина ривожлантирилади, бу ишларда табиий фанлар ёрдамчи вазифасини ўтайди. Яъни бизнинг худудларда аниқ фанларнинг пасайтириб эътибори туширилиши ўз – ўзидан пайдо бўлган холат эмас, балки аниқ режа асосида кетаётган ишнинг бир кўринишидир.
Бу Ўзбекистоннинг мустақил эмаслигини, доим мустамлака бўлиб келганини ифодалайдиган холатдир.
Чунки мустамлакачи давлатлар ўзига қарам давлатларни хеч қачон юксалишини хохламайди, сабаби бу давлатлар юксаладиган бўлса, ўз хаққини таниб қолиши ва уни талаб қила бошлаши мумкин. Бу эса мустамлакачи давлатларга умуман кераксиз холат бўлса, бу ерда уларнинг малайи бўлиб хизматини қилаётган югурдак хоин хокимларга умматни бошқаришда жуда катта қийинчликлар туғдириши табиий.
Бу каби муаммоларни кўп марта ёритиб бораётган Ўзбекистондан ташқаридаги турли сайтлар ва нашрларни учратамиз, лекин бу муаммоларни тугатиш учун нима қилиш керак? деган саволга жуда кўпчилик мусулмонлар, ғарбдаги демократияни ўзимизда жорий қилсак, биз ҳам ўшалар каби ривожланиб кетамиз, деб ўйлашади. Афсуски, бу фикр мутлақо нотўғри фикрдир, яъни бизнинг, аниқроғи таълим сохамизнинг шундай холатга тушишига айнан шу демократия сабабчи, буни тўғри тушуниб етишимиз керак. Ривожланган демократик давлатлар хеч қачон ўзларида жорий бўлаётган тузумни бизга олиб келиб ўрнатиб бермайди, чунки бу тузумни улар ўз ақлларидан келиб чиқиб тузган бўлиб, бу тузумда фақатгина ўша ғарб давлати мустамлакачиларининг моддий манфаати учун хизмат қилади холос.
Бундай холатлар, ўқув дастурларимизга демократик тушунчалар киритилгандан кейин, шундай бўлишлиги табиий эди.
Хўш унда бу каби муаммоларни қандай қилиб йўқ қилиш мумкин?
Инсон ўзини Аллоҳга иймоним бор дер экан, нима учун иймон келтираётганини яхшилаб ўйлаб кўриши керак. Биз иймон келтираётган Ислом дини масжид ёки маросимлар учун иймон келтирилган дин эмас, бизнинг Қуръонимиз маросимларда ёки тўй – хашамларда чиройли қилиб ўқиш учун нозил қилинган эмас, балки бу дин ҳаёт динидир. Ҳаётимизнинг хар сохасига ўзининг илоҳий тартибли қонунларни келтириб қўйган диндир, хусусан таълим сохасида ҳам ушбу динимиз ўзига хос нозиклик билан ўта моҳирона тартиб қоидаларни жорий қилган.
Исломий давлат, таълим – тарбияга Аллоҳ буюрган ибодат деб қарагани учун, уни доимий назоратини ва мукаммаллигини кузатиб боради. Ўқув жараёнида Исломга зид бўлган тушунчалар ёшлар онгига кириб келишининг олдини олади. Зеро арабларда бир мақол бор, “Агар бир умматни енгимоқчи бўлсанг унга уруш қилма, унинг боласини ўқит” деган.
Исломда таълимга ва илм олишга алоҳида эҳтимом ва эътибор қаратилган бўлиб, бу ишларни Аллоҳнинг буйруғи даражасига кўтарган. Масалан, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам اطلبوا العلم ولو بالصين ، فإن طلب العلم فريضة على كل مسلم و مسلمة – “агарчи Хитойга бориб бўлса ҳам илм ўрганинглар, чунки илм ўрганиш хар бир муслим ва муслимага фарздир” деганлар. Яъни ўша вақтдаги энг узоқ ўлкалардан деб қаралган Хитойни мисол қилиб, агарчи шунчалик узоққа бориб бўлса ҳам илм ўрганинглар, демоқдалар ва яна мусулмон инсонга ўзи учун зарур илмлар фарз эканлигини айтмоқдалар.
Яъни Исломий жамиятда таълим тизими, мактаблар, олий ўқув юртлари ва бошқа ўқув муассасалари ўқув дастурини илоҳий дастурдан олган бўлиб, уни исломий қонунлар билан бошқарилади. Натижада ёшлар ўқиётган билимини Аллоҳнинг буйруғини бажараяпман, деган эътибордан келиб чиқиб ўқийди, ўқитувчи ҳам Аллоҳнинг буйруғини бажараяпман, деган эътибордан келиб чиқиб ўз ишига алоҳида диққат билан қарайди, ойлик маошлар эса, табиий захиралари ўзи учун сарфланадиган, илоҳий тузум бўйича бошқариладиган иқтисодда ойлик маош муаммоси бутунлай бўлмаслиги табиий албатта.
Булар – бугунги мусулмон уммати, хусусан Ўзбекистон умматининг таълим сохасидаги муаммоларининг мингдан бир кўриниши эди. Бизлар бу муаммоларни тузатмоқчи бўлсак, ўша илоҳий дастурга асосланган бошқарув тузуми учун харакат қилишимиз керак, ана шунда, Аллоҳ олдида ва бизлардан кейинги келажак авлод олдида юзимиз ёруғ бўлади. Ин ша Аллоҳ!
Ўзбекистон Ҳизб ут-Таҳрирининг медиа офиси Муслим
12.01.2014й.
