ВАШИНГТОННИ ТЕҲРОН ҚАРШИСИДАГИ ЙЎҚОТИШЛАРИ

АҚШ Президенти Дональд Трамп 2026 йил 11 июнь куни берган баёнотида: «Биз бугун Эрон билан ҳарбий қарама-қаршиликка чек қўйдик. Теҳрон ядровий қурол дастуридан воз кечишга рози бўлди. Бу бизнинг стратегик мақсадимиз эди ва у умумий инқирознинг 95 фоизини ташкил этади», дея таъкидлади. Мазкур чиқиш Оқ уй раҳбарининг Вашингтон ва Теҳрон ўртасида урушни якунлаш бўйича муҳим консенсусга эришилгани, битим кучга кириши билан Ҳурмуз бўғозида навигация расмий равишда қайта тикланиши, имзолаш маросими яқин кунларда Европада ўтказилиши ва унда АҚШ номидан Вице-президент иштирок этиши мумкинлиги ҳақидаги баёнотидан бир неча соат ўтиб янгради.

Айни пайтда, Эрон Ташқи ишлар вазирлиги расмий вакили Исмоил Бақоий Теҳрон АҚШ билан якуний битимни имзолаш борасида ҳануз узил-кесил тўхтамга келмаганини, бироқ икки томонлама музокаралар матнининг асосий қисми тўлиқ келишиб бўлинганини эълон қилди.

Эрон Ислом инқилоби муҳофизлари корпусига (ИИМК) яқин манба ҳисобланган «Tasnim» ахборот агентлиги мазкур жараёнга муносабат билдирар экан, қуйидагиларни қайд этди: «Президент Трамп сўнгги икки ой давомида расмий Теҳрон билан битим имзоланиши арафасида турганини 38 маротаба даъво қилди. Шу сабабли Эрон олий раҳбариятининг якуний баёноти эълон қилингунга қадар, Оқ уйдан янграётган бундай чиқишларга нисбатан скептик (эҳтиёткорона) ёндашиш мақсадга мувофиқдир».

Мазкур баёнотлар фонида Трампнинг Теҳронга нисбатан куч ишлатиш ва қаттиқ ҳарбий зарбалар бериш билан қилган аввалги таҳдидлари Оқ уй ташқи сиёсатидаги изчилликнинг йўқлигидан далолат беради. АҚШ Президентининг қарорлар қабул қилишдаги волатиллиги (ўзгарувчанлиги) ва импулсив риторикаси Вашингтоннинг халқаро майдондаги стратегик нуфузига ҳамда Америка сиёсий Позициясининг ишончлилик даражасига путур етказмоқда. Бундай нобарқарор ёндашув Оқ уй маъмурияти ва Давлат департаменти инсайдларини ҳам институционал инқирозга учратди; натижада мутасадди идоралар Олий бош қўмондон ортидан ягона ва тизимли ташқи сиёсий кун тартибини шакллантиришда қийинчиликларга дуч келмоқдалар. Зеро, халқаро дипломатия ва давлатчилик анъаналарига кўра, олий раҳбарият сиёсий-ҳарбий амалиётлар ёки конфиденциал музокараларнинг бориши юзасидан жараёнлар узил-кесил концептуал якунига етгунга қадар кундалик ёки тезкор баёнотлар беришдан тийилади.

АҚШнинг «Axios» портали 2026 йил 12 июнь куни Оқ уй расмий вакилига таяниб хабар беришича, ишлаб чиқилган келишув лойиҳаси қуйидаги муҳим бандларни ўз ичига олади: Ливан ҳудудини ҳам қамраб олувчи 60 кунлик муддатга ўт очишни тўхтатиш режимини жорий этиш ва ушбу давр мобайнида ядровий дастур бўйича музокараларни қайта тиклаш; Ҳурмуз бўғози орқали транзитни ҳеч қандай тўсиқларсиз зудлик билан қайта очиш ҳамда 30 кун ичида тижорий кемалар қатнови интенсивлигини инқирозга қадар бўлган кўрсаткичларга қайтариш; Теҳронга нисбатан жорий этилган иқтисодий эмбаргони (қамални) бекор қилиш.

Бундан ташқари, ҳужжатда Эроннинг ядровий қурол ишлаб чиқармаслик бўйича халқаро мажбуриятлари кафолатланиши, уранни бойитиш даражасини МАГАТЭ (БМТ инспекторлари) назорати остида пасайтириш ҳамда Теҳронга 60 кунлик муддатга углеводородлар (нефть) экспортини давом эттириш учун вақтинчалик санкция преференцияларини (истисноларни) тақдим этиш кўзда тутилган. Агар Теҳрон томони конструктив ёндашув намойиш этса, санкциялар босқичма-босқич бекор қилинади. Шу билан бирга, Вашингтон Эроннинг музлатилган молиявий активларини фақат инсонпарварлик мақсадларидаги маҳсулотларни харид қилиш учун мақсадли траншлар (ишончли тўловлар) шаклида босқичма-босқич озод этиш талабини қатъий илгари сурмоқда.

Мазкур бандлар Оқ уйнинг Эрон йўналишидаги стратегик мақсадларига тўлиқ эришмаганидан далолат беради. Имзоланиши кутилаётган ҳужжат узил-кесил кодификациялаштирилган шартнома эмас, балки шунчаки вақтинчалик тактик англашув меморандумидир. Президент Трампнинг Теҳронни ядровий қуролдан тўсиб қолгани ҳақидаги баёнотлари реал сиёсий ютуқ ҳисобланмайди. Чунки Эрон мафкуравий жиҳатдан ҳануз ўз асосчиси Оятуллоҳ Хумайнийнинг ядровий арсеналга эгалик қилишни тақиқловчи фатвосига амал қилиб келмоқда.

Иккинчи томондан, Ҳурмуз бўғози инқирозга қадар ҳам навигация учун очиқ бўлиб, фақатгина Вашингтоннинг ҳарбий босими ва тажовузкор риторикаси оқибатида Теҳрон ушбу стратегик сув йўли устидан назоратни қатъийлаштирган эди. Шу тариқа, Трамп маъмурияти урушдан кўзланган асл геосиёсий мақсад — Эронни Вашингтон орбитасига тўлиқ бўйсундириш вазифаси барбод бўлганини яширишга уринмоқда. Натижада Оқ уй реал ғалабанинг йўқлигини виртуал сиёсий муваффақият сифатида тақдим этиш орқали жамоатчилик фикрини чалғитиш тактикасини қўлламоқда. Аслида эса, бу уруш икки томонлама муносабатларнинг янада деструктив тус олишига хизмат қилди, холос.

Президент Трамп ташқи сиёсатда кескин ҳарбий ҳаракатлар ва куч ишлатиш таҳдидларини фаол илгари сурса-да, амалда бевосита қуролли тўқнашувга киришишдан кўра, дипломатик битимлар тузишдан кўпроқ манфаатдор. Оқ уйнинг Теҳронга нисбатан ҳарбий инвазия (қаттиқ зарбалар) риторикаси Эрон раҳбариятини мажбурий консенсусга келтиришга қаратилган “куч ишлатиш позициясидан туриб босим ўтказиш” (coercive diplomacy) стратегияси унсури эди. Шунга қарамай, Оқ уй якунда ўз талабларини пасайтириб, вақтинчалик англашув меморандумига рози бўлиши Вашингтоннинг тизимли стратегик чекиниши сифатида баҳоланиши лозим.

Мазкур меморандум имзоланганидан сўнг, томонлар ўртасида 60 кунлик муддат ичида кодификациялаштирилган якуний битим лойиҳасини ишлаб чиқиш бўйича музокаралар раунди бошланади. Бироқ дипломатик жараённинг мураккаблиги сабабли ушбу дедлайн (муддат) яна узайтирилиши, келишувнинг концептуал равишда барбод бўлиши ёки унга жиддий тузатишлар киритилиши муқаррар. Чунки навбатдаги музокаралар асимметрик имтиёзлар ва ўзаро тактик ён беришлар (компромисслар) асосида кечади.

Бироқ Трамп ўзи шакллантирган ушбу геосиёсий тузоқдан максимал стратегик мақсадларга эришмасдан туриб чиқиб кетишга ҳамда Оқ уйнинг бор диққат-эътиборини Теҳрон кун тартибида занжирбанд қилмасликка интилмоқда. Сабаби, Вашингтоннинг Эрон муаммоси атрофида ҳаддан ташқари банд бўлиб қолгани АҚШ ташқи сиёсатида Хитой экспансияси каби глобал устувор йўналишларнинг чеккада қолишига олиб келди. Ҳатто Трампнинг Пекинга уюштирган охирги расмий ташрифи давомида ҳам кун тартиби фақат Эрон омили билан чекланиб қолди ва у Хитой раҳбариятини Теҳронга босим ўтказишга кўндиришга уринди. Бироқ Пекин бу масалада Кремль сингари АҚШнинг умидларини пучга чиқарди.

Оқибатда Оқ уй Пекин билан стратегик барқарорликни таъминловчи энг муҳим йўналишларни, хусусан, АҚШ миллий хавфсизлигига тўғридан-тўғри таҳдид солувчи қитъалараро баллистик ракеталар (ҚАБР) арсеналини ва ядровий каллаклар ишлаб чиқаришни чеклаш бўйича музокараларни бой берди. Шунингдек, иқтисодий соҳада Пекин фойдасига ривожланаётган сурункали ташқи савдо дефицити (номутаносиблик) муаммоси ҳам эътибордан четда қолди. Худди шу сингари, Вашингтон Россия-Украина можароси ва Москва-Пекин стратегик ўқини жиловлашга қаратилган кўп томонлама глобал битимларни ишлаб чиқиш учун етарли вақт ва дипломатик ресурс ажрата олмади. Бу номутаносиблик, ўз навбатида, Европа хавфсизлик архитектураси, Арктика кун тартиби доирасидаги Гренландия ва Канада устидан стратегик назоратни кучайтириш каби муҳим геополитик режаларнинг сустлашишига сабаб бўлди.

Оқ уй раҳбари худди Панама ва Венесуэла инқирозларида бўлгани каби Теҳрон устидан ҳам тезкор тактик ғалабага эришишни ҳамда бу орқали бошқа глобал кун тартибидаги ўз мавқеини мустаҳкамлашни кўзлаган эди. Бироқ Трамп маъмурияти Эроннинг қатъий геостратегик собитлигини ҳамда лотин Америкасининг юқоридаги давлатлари каби Вашингтоннинг протекторатига (тобе давлатга) айланмаслигини, қолаверса, Пекин ва Москва билан яқин ҳамкорлик орқали АҚШнинг минтақавий режаларига жавоб зарбаси беришини тўғри баҳолай олмади.

Ички ва ташқи риторикада Трампнинг Ғазо секторидаги можарони бартараф этиш бўйича муайян битимларга эришгани ҳамда ўзини “исроил” ўсимтасига таъсир ўтказиш ричагларига эга бўлган ягона глобал лидер сифатида тақдим этгани унинг ташқи сиёсий иллюзиясини кучайтирди. Шунингдек, у Ғазо урушидан кейинги давр учун Миср, Туркия, Покистон, Индонезия, Саудия Арабистони, Қатар, БАА ва Баҳрайн каби минтақавий субъектлардан иборат «Хавфсизлик ва тинчлик кенгаши»ни шакллантирганини ўз дипломатиясининг бош зафари деб баҳолади. Мана шундай геосиёсий эйфория соясида, АҚШ 2026 йил 28 февралда Эронга қарши куч ишлатиш амалиётини бошлади ва қисқа муддатда мақсадга эришишни режалаштирди.

Бироқ расмий Теҳроннинг кутилмаган қатъий мудофаа устуворлиги Оқ уйнинг стратегик режаларини барбод қилиб, Вашингтон кун тартибида «Эрон тупиги»ни юзага келтирди. Эндиликда Трамп ушбу инқироз Американинг глобал заифлик индикаторига айланмаслиги ҳамда 2026 йилнинг ноябрь ойида бўлиб ўтадиган АҚШ Конгрессига оралиқ сайловларда Республикачилар партиясининг мағлубиятига олиб келмаслиги учун мазкур муаммодан тезроқ қутилишга мажбур. Зеро, бу омил икки йилдан кейин ўтказиладиган навбатдаги Президентлик сайловларида консерваторлар номзодининг имкониятларини бутунлай йўққа чиқариши мумкин. Энг диққатга сазовор жиҳати, Трампда ўз вақтида 2015 йилдаги «Обама келишуви»дан кўра мустаҳкамроқ битим тузиш имконияти мавжуд эди, бироқ жорий меморандум параметрлари АҚШнинг дипломатик позициялари ҳатто Обама давридагидан ҳам анча паст даражага чекинганини фош этмоқда.

Вашингтоннинг навбатдаги дипломатик репутациясига берилган зарба — Теҳроннинг келишувни расмийлаштириш учун тўғридан-тўғри юзма-юз музокаралардан ва олий даражадаги делегация юборишдан қатъий воз кечгани бўлди. Натижада англашув меморандуми фақат рақамли форматда (электрон тартибда) имзоланди. Эрон раҳбарияти ўз расмий вакилларининг АҚШ делегацияси билан қўл бериб кўришаётган рамзий протокол кадрлари дунё ОАВда намойиш этилишига йўл қўймаслик стратегиясини танлади. Зеро, Теҳрон мафкуравий конъюнктурасида Вашингтон мамлакат суверенитетига тажовуз қилган, давлат ва ҳарбий элита раҳбарларига нисбатан ликвидация амалиётларини уюштирган муросасиз деструктив куч сифатида қабул қилинади. Шу сабабли Эрон томони бу келишувни Капитуляция ёки сулҳ сифатида эмас, балки чекланган тактик битим ўлароқ кўрсатишга интилмоқда.

Ички сиёсий манбаларга кўра, Трамп ушбу ҳужжатни рамзий маънода айнан 2026 йил 14 июнь куни — ўзининг 80 йиллик юбилейи санасида имзолашни ва буни шахсий сиёсий зафари сифатида тақдим этишни мақсад қилган эди. Эрон Оқ уй раҳбарининг ушбу рамзий дедлайнга бўлган интилишини ўз фойдасига ишлатиб, ТИВ расмий вакили орқали имзолаш хронологиясини Трампнинг шахсий кун тартибига мослаштиришни рад этди. Теҳрон Оқ уйга медиа маконида қўшимча сиёсий дивидендлар (кучли пропаганда воситаси) тақдим этмаслик ҳамда музокараларнинг кейинги раундларида Вашингтонни янада каттароқ стратегик имтиёзлар беришга мажбур қилиш учун ушбу психологик ричагдан унумли фойдаланди.

Мустамлакачи кучларнинг итоаткор соясига айланган Покистон ҳукмдори Шаҳбоз Шариф эса ушбу жараён ҳақида: «Ушбу битимнинг расмийлаштирилиши кейинги йигирма тўрт соат ичида воқе бўлажак. Вашингтон ва Теҳрон ўзаро ризолик мақомига эришдилар. Исломобод мазкур шартномани рақамли воситалар орқали имзолаш маросимига тайёргарлик кўрмоқда», дея омма олдида иқрор бўлди.

Айнан мана шу воқеликда куфр дунёсининг бош маркази бўлмиш Американинг асл ожизлиги ва заифлиги намоён бўлмоқда. Зотан, Аллоҳ таолонинг изни ила кимки ботил қаршисида ҳақ узра собитқадам турса, душман қандай вайронкор қуролларни ишга солмасин ва қанчалик озор етказмасин, уни даф қилишга ва мағлуб этишга қодирдир. Бу ибратли ҳолат бутун умматни ғафлатдан уйғонишга, ҳаракатга келишга ҳамда Ислом диёрларидаги куфрнинг ҳарбий мавжудлигига барҳам бериш учун уларнинг истилочилик ҳарбий қароргоҳларини мутлақ ёпишни талаб қилишга ундаши, қалбларда илоҳий шижоат уруғларини сепиши вожибдир.

Токи ушбу уйғониш — куфрнинг юртимиздаги хоин малайларини, қўғирчоқ ҳукмдорларини тахтдан ағдариш орқали истилочиларнинг сиёсий нуфузини бутунлай супуриб ташлашга йўл очсин. Бу ҳаракат ўз дунёвий қудрати, нафсоний фикри ва кибрли қарорлари билан мағрурланган мустабид раҳбарларнинг кибрини чилпарчин қилишга хизмат қилгусидир. Вақтида Халифалик давлати ўз қудрати билан, салтанатларини ер билан аждодлари — кибрли Рум Қайсарлари бурунларини ерга ишқаган эди. Албатта бу уйғониш, замон мустабидларининг ҳам кибр совутини парчалаб ташлайдиган Иккинчи Рошид Халифаликни қайта барпо этишга олий пойдевор бўлажакдир!

Устоз Асъад Мансур

Роя газетасининг 2026 йил 17 июн, чоршанба кунги 604-сонидан