Воқеликни фикрлаш манбаи эмас, балки фикрлаш майдони қилишнинг зарурлиги
بسم الله الرحمن الرحيم
Воқеликни фикрлаш манбаи эмас, балки фикрлаш майдони қилишнинг зарурлиги
Бугунги кунда аксар мусулмонларнинг энг катта хатоларидан бири уларнинг воқепарастликларидир. Бошқача айтганда, уларнинг реалист бўлиб қолганларидир. Агар инсон мавжуд воқеликни шу воқеликдаги муаммога ечим олинадиган манба сифатида қабул қилса, у асл тўғри ечимдан узоқлашади. Яъни ана шу воқеликда юз бераётган жараённинг оддий иштирокчисига айланиб қолиб, бу воқелик устидан тўғри ечим бера олмайди. Чунки инсон воқеликдан ташқарига, яъни ақидага боғланиб олмаса, у бу воқеликдаги ҳолат ва ҳодисалардан таъсирланишга маҳкумдир. Мавжуд воқеликдан таъсирланиш оқибатида мусулмон одам воқеликка нотўғри ҳукм чиқаради ва ўзини ҳам, атрофидаги одамларни ҳам нотўғри фикр билан адаштиради, гарчи буни қасддан қилмаётган бўлса ҳам. Шу ўринда, тушуниб олиниши керак бўлган нозик нуқта бор. Воқеликка чиқарилган ҳукм фикрдир. Муайян воқеликка ҳукм чиқаришда, ана шу воқелик ва унга ҳукм чиқаришгача бўлган оралиқдаги жараён фикрлашдир. Демак, воқелик фикрнинг асосий омили бўлиб, фикр шу воқеликнинг хулосасидир, яъни шу воқеликка чиқарилган ҳукмдир. Воқеликсиз фикр ва фикрлаш ҳам бўлмайди. Воқелик бўлсагина у тўғрисида фикрлаб, унга ҳукм чиқариш мумкин. Чунки воқелик ҳамда унга боғлиқ бўлган нарса ва ҳодисаларни ўрганиб, уни тўлиқ идрок этгандан сўнггина унга мос келадиган ҳукм изланади. Шунинг учун ҳам фикрлаш жараёнида воқелик асосий омилдир. Лекин бу дегани воқелик, шу воқеликдаги муаммога ечим бериш учун манба қилиб олинади, дегани эмас. Яъни муаммога ечим беришда воқеликнинг ўзи фикрлаш манбаи қилиб олинмайди. Фикрлашда асос қилиб олинадиган нарса ақида бўлиши лозим. Фикрлашда воқелик ҳар тарафлама ўрганилиб, уни тушуниб олингандан сўнг, шу воқеликдаги муаммога ечим беришда эса, ақидани асос қилиб олиш – мана шу нозик нуқта тушуниб олиниши зарур. Шундагина воқеликка тўғри ҳукм чиқарилади ва тўғри фикрга эришилади. Фикрлашда воқеликни манба эмас, балки фикрлаш ўрни қилишнинг маъноси мана шудир.
Энди мусулмонларнинг реалист, воқепараст бўлиб қолаётганларининг сабаби, исломий сақофатдан узилиб қолганлари ва Ғарб сақофатидан таъсирланишларидир. Бугун исломий сақофатдан узилган мусулмонларга Ғарб сақофати ўзининг кучли таъсирини ўтказмоқда. Бу капиталистик Ғарб сақофати инсонни воқедан ҳукм олишга, яъни юқорида айтганимиздек, воқеликка ҳукм чиқаришда шу воқеликни ўзини фикрлаш манбаи қилиб олишга ўргатади. Масалан, спиртли ичимлик воқелигини олайлик. Капиталистик ақидага кўра, спиртли ичимлик истеъмоли ҳам, уни ишлаб чиқариш ва олди-сотдиси ҳам тақиқланмайди, фақат буларнинг барчаси шахс ихтиёрига қолдирилади холос. Бироқ спиртли ичимлик инсон соғлигига салбий таъсир кўрсатади, деган эътиборда уни истеъмол қилмаслик ёки оз миқдорда истеъмол қилиш тавсия қилинади. Бунинг учун одамларга спиртли ичимлик истеъмолининг зарарли оқибатлари турли воситалар орқали тушунтирилади, ёшга доир чекловлар қўйилади ва ҳоказо. Шу вақтнинг ўзида спиртли ичимликни қўлга киритишни осон қилиб ҳам қўяди. Воқеликда спиртли ичимлик истеъмоли инсон организми учун зарар, деган ҳукм келиб чиқяпти, лекин у тақиқланмаяпти ҳам. Мусулмон одам шу воқеликдан таъсирланадиган бўлса, спиртли ичимликни озроқ истеъмол қилишим мумкин экан, деган хулосага келади. Умуман истеъмол қилмаган тақдирда ҳам уни ишлаб чиқаришим ёки сотишим мумкин экан, деган хулосага келади. Бу ўринда воқелик фикрлаш манбаи бўляпти. Агар мусулмон одам спиртли ичимлик воқесини, унга боғлиқ бўлган бошқа нарсаларни ўргангандан сўнг унга мос келадиган ҳукмни Ислом ақидасидан изласа, уни ҳаром деб ҳукм чиқаради. Спиртли ичимликни нафақат истеъмол қилиш, балки уни ишлаб чиқариш ва олди-сотдиси ҳам ҳаром эканлигини тушунади. Бу ўринда у воқеликни фикрлаш манбаи эмас, фикрлаш ўрни қилиб олди, исломий сақофатни эса фикрлаш манбаи қилиб олди. Мана шундай фикрлаш тўғри фикрлаш бўлади ва у тўғри фикрга олиб боради.
Мавзуни ёрқин тасаввур қилиш учун яна бир мисол келтирамиз. Пайғамбаримиз с.а.в. га пайғамбарлик берилганида у зот бир ўзлари эдилар. У кишидан бошқа ҳеч ким мусулмон эмасди. Агар пайғамбаримиз с.а.в. воқеликдан таъсирланиб ҳукм чиқарганларида Исломга даъватни бошламасдан олдин тўхтатиб қўярдилар. Чунки воқеликда бу даъват олдида минглаб тўсиқлар мавжуд эди, жумладан жамиятда бутларга сиғиниш ҳукмрон дин эди, мушриклар ўз хоҳишларига кўра қонун-қоида ўрнатган эдилар, пайғамбаримиз с.а.в. да эса на ҳокимият, на армия ва на бойлик бор эди. Аллоҳга бўлган мустаҳкам иймондан бўлак ҳеч нималари йўқ эди. Шунга қарамай, пайғамбаримиз с.а.в. Аллоҳга таваккул қилиб, ёрдам ҳам, азизлик ҳам, куч-қудрат ҳам Аллоҳдан эканлигига қаттиқ ишонган ҳолда даъват қилдилар. Нафақат даъватни бошлашда, балки ҳаётлари тугагунга қадар мана шундай иймон билан мустаҳкам турдилар. Мавжуд воқеликка асло рози бўлмадилар, ундан таъсирланмай уни ўзгартиришга, яъни исломийлаштиришга ҳаракат қилдилар. Натижа ва вазиятларга ҳам қарамадилар, балки фақат Исломга даъватни муҳим деб билдилар. Бугун эса бунинг натижасини тирик гувоҳи бўлиб турибмиз, бугун дунё бўйича 1.7 миллиард одам шу динга эътиқод қилади. Битта одам Аллоҳнинг ёрдами билан бу динни бутун дунёга етказди.
Юқоридагилардан кўриниб турибдики, мусулмон одам ҳар қандай воқеликка ҳукм чиқаришда уни манба қилиб олмаслиги керак. Акс ҳолда бу уни нотўғри фикр ва тушунчалар исканжасига тушириб қўяди. Воқепараст, реалист инсонга айланиб қолади ва бу дунё ҳаётида тўғри йўлдан адашиб нотўғри йўлдан юрадиган бўлиб қолади. Бундан ташқари, атрофидагиларни ҳам адаштиради. Фикрлашда тўғри манбага, яъни исломий сақофатга таянишнинг муҳимлиги ҳам шундадир.
Хизб ут Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух
29.07.2018й.
