بسم الله الرحمن الرحيم

ЁЛЛАНУВЧИНИНГ ҚИЛАДИГАН ИШИ

Товар қийматини белгилаш

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Аввалги мақоламизда капиталист ва социалист (коммунист)ларнинг қиймат борасидаги даъволарини кўриб чиқдик. Уларнинг даъволари бир-бирига зид, ихтилофли бўлиши билан бирга қиймат борасидаги баҳслари асосидан бошлаб аниқ хатодир. Демак, ундан келиб чиққан барча баҳслар ҳам хатодир. Чунки ҳис қилиб турилган воқелиги бор ҳақиқий фикр шундан иборатки, ҳар қандай товарнинг қиймати ундаги манфаат миқдори билан ўлчанади. Бунда камёблик омили ҳам ҳисобга олинади. Меҳнат бу манфаатни қўлга киритиш воситаси бўлса ҳам ва уни ишлаб чиқариш воситаси бўлиши мумкин бўлса ҳам, лекин бу манфаатни айирбошлаш ва ундан фойдаланиш чоғида бу меҳнат мутлақо ҳисобга олинмайди. Шунинг учун ҳар қандай товарга бўлган ҳақиқий қараш манфаатга бўлган қарашдир. Бунда камёблик омили ҳам ҳисобга олинади.

Инсон бу манфаатга масалан ов ўлжаси каби аввал-бошданоқ эга бўладими ёки савдо-сотиқ каби ўзаро айирбошлаш орқали эга бўладими, бунинг фарқи йўқ. Бу тўғрида Москвадаги жамият, Париждаги жамият ва Мадинаи Мунавварадаги жамият ўртасида фарқ йўқ. Чунки инсон қаерда бўлмасин товарни қўлга киритишга интилар экан, бу товарда қанча манфаат борлигини чамалаб кўради, бунда камёблик омилини ҳам ҳисобга олади. Инсон наздида товарнинг қиймати шундан иборат бўлиб, у товарнинг ҳақиқий қийматидир.

Аммо товарнинг амалий қийматига келсак, у шу товар бадалига берилган бошқа товар миқдори билан ёки тўланган пул миқдори билан ўлчанади. Товарнинг бу қиймати замон, макон ва шароитлар қанчалик ўзгармасин шу йўсинда ўзгармай қолаверади.

Аммо товарнинг нархига келсак, у муайян товар эвазига муайян замон, муайян макон ва муайян шароитда бериладиган пулдан иборат бўлиб, замон, макон ва шароит ўзгариши билан ўзгариб туради. Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, нарх пул миқдори билан шу пул эвазига бериладиган товар миқдори ўртасидаги айирбошлаш нисбатидир.

Масалан, бир киши бир аёлга уйланиб, унга фалон сифатдаги муайян жавонни маҳр қилиб беришни ваъда қилса ва бу жавоннинг қиймати 50 динор эканлигини айтиб, уни аёлга ҳақиқатдан ҳам топширса, жавоннинг қиймати аёлга топшириши биланоқ тайин бўлиб қолади. Шунинг учун агар ана шундан кейин жавонни аёлдан тортиб олса ва аёл даъво қилиб, қайтариб беришни талаб қилса унга жавон нархи (пули)ни эмас, балки айнан ўзини қайтариб бериши лозим. Энди агар жавон синиб қолган бўлса ёки эри уни синиб қолди, деб даъво қилса, аёлга 50 динор тўлайди. Чунки жавоннинг қиймати шунча эди. Даъво қилиш чоғида шунга ўхшаган жавон 50 динордан қимматроқ турадими ёки арзонми бунинг фарқи йўқ. Чунки жавонга амалда шу қиймат белгиланган бўлиб, унга ўхшаган жавоннинг нархи эътиборга олинмайди. Энди агар никоҳ пайтида жавоннинг нархи 50 динор деб айтган бўлса ва уни аёлга топширган бўлса, сўнг уни ундан тортиб олса ва аёл даъво қилса, эр жавонни топшириши ҳам, эллик динор тўлаши ҳам ёки эллик динорлик жавон сотиб олиб бериши ҳам мумкин. Даъво қилиш пайтида жавон 50 динордан қимматроқ турадими ёки арзонроқми, бунинг фарқи йўқ. Чунки эр қайси вақтда бўлса ҳам нархи 50 динор турадиган жавон тўлаши лозим.

Бунинг тафсилоти шундан иборатки, қиймат ўзгармайди, нарх эса ўзгаради. Чунки товарнинг амалий қиймати баҳолаш вақтидаги шу товар бадали миқдоридан иборатдир, товарнинг нархи эса бозорда айирбошлаш учун шу товар муқобили (эвази)га тўланадиган пулдан иборатдир. Қиймат билан нарх ўртасидаги бундай фарқ савдода ҳам ва айирбошлашнинг бошқа турларида ҳам ҳисобга олинади.

Аммо ишчи ёллашга келсак, у шартнома тузиш пайтида шу ишчининг меҳнати келтирадиган манфаат белгиланадиган миқдордан иборат бўлиб, бу манфаат миқдори ёллаш муддати тугаган пайтда қайтадан белгиланади. Шундан маълум бўляптики, ишчининг иш ҳақи билан товар қиймати ўртасида, ишчининг иш ҳақи билан ишлаб чиқариш харажатлари ўртасида ва ишчининг иш ҳақи билан турмуш даражаси ўртасида ҳеч бир алоқа йўқдир. Балки ишчининг иш ҳақи булардан бошқа алоҳида нарсадир. Чунки иш ҳақи ёлловчи ишчининг меҳнати орқали қўлга киритадиган манфаатга тўлаши лозим бўлган ҳақдир. Бу манфаат миқдорини эса ёлловчи эмас, балки шу манфаатга бўлган эҳтиёж белгилайди. Демак, ишчининг иш ҳақи шундай сифатга эга бўлган манфаат белгилайди. Бу иш ҳақи меҳнатнинг турларига қараб ҳар хил бўлади ва битта меҳнатнинг ўзида ҳам унинг қанчалик пухта, моҳирона қилинганига қараб фарқ қилади.

Масалан, муҳандиснинг иш ҳақи дурадгорникидан фарқ қилади. Моҳир дурадгорнинг иш ҳақи эса оддий дурадгорникидан фарқ қилади. Одамларнинг иш ҳақи улар адо қиладиган меҳнат келтирадиган манфаатнинг қанчалик яхшилигига қараб кўтарилиб боради. Бу эса ушбу одмларни моҳирлиги сабабли бошқалардан кўп ҳақ олаётгани эмас, балки улар адо қилган меҳнат оддий ишчига нисбатан яхшироқ манфаат келтирганлиги учун, ана шу яхшироқ меҳнат учун кўпроқ ҳақ олишга лойиқ бўлаётганидир. Улар адо қилган меҳнат яхши манфаат келтирганлиги учун улар шундай иш ҳақига лойиқ бўладилар.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

16.11.2018