Жаҳон банки кредити: Таълимни бозорлаштириш ва ёшларни қарз домига тушириш

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Жаҳон банки Ўзбекистонда талабаларни молиялаштириш тизимини такомиллаштиришга қаратилган “EduImkon” лойиҳаси учун 250 миллион доллар миқдорида кредит ажратди. Ушбу дастурнинг расмий мақсади — келгуси уч йил ичида 600 минг нафар ёшнинг таълим олишини молиялаштириш, аризаларни кўриб чиқиш учун ягона онлайн-платформа яратиш ва таълимни меҳнат бозори талабларига мослаштиришдан иборат. Айниқса, лойиҳа доирасида “даромадга боғланган тўловли кредит модели”ни синовдан ўтказиш ва жараёнга 12 та тижорат банкини жалб қилиш кўзда тутилган.

Бугунги кунда Ўзбекистоннинг Жаҳон банки олдидаги қарзи 8 миллиард доллардан ошиб, умумий давлат қарзи 44 миллиард долларга етганини ҳисобга олсак, бундай “саховат” ортида Жаҳон банкининг АҚШ манфаатларига хизмат қилувчи мустамлакачилик қуроли сифатидаги яширин мақсадлари ётибди. Таълим соҳасига йўналтирилган ушбу қарз аслида таълим сифатини ошириш эмас, балки Ўзбекистонни иқтисодий ва мафкуравий жиҳатдан АҚШга қарам қилиш стратегиясининг бир қисмидир.

Жаҳон банки ташкил этилганидан буён унинг президентлигига фақат АҚШ фуқаролари тайинланиши ва АҚШ ушбу ташкилотда энг катта овоз бериш ҳуқуқига (қарийб 15,5%) эга экани унинг Вашингтон манфаатларига хизмат қилувчи мустамлакачилик қуроли эканини тасдиқлайди. Ушбу лойиҳа доирасида синовдан ўтказилаётган “даромадга боғланган тўловли кредит модели” (ICL) айнан Ғарб давлатларида ёшларни тизимли равишда қарзга ботириш учун қўлланган синовдан ўтган механизмдир. Масалан, АҚШда таълим кредитлари бўйича умумий қарз миқдори 1,7 триллион доллардан ошиб кетган ва бу кредит карталари бўйича қарздорликдан ҳам юқоридир. Жаҳон банки айнан мана шу моделни Ўзбекистонга экспорт қилиш орқали таълимни давлат мажбуриятидан чиқариб, уни тижорат банклари учун фойда келтирадиган бизнесга айлантирмоқда.

Ушбу тизимнинг энг катта хатари шундаки, у талабага қарз беришни кафолатлайди, аммо битирувчининг иш билан таъминланишини ҳеч ким кафолатламайди. Таққослаш учун, Британияда ҳам шунга ўхшаш модел қўлланилади ва ҳукумат ҳисоб-китобларига кўра, талабаларнинг фақат 25 фоизигина ўз қарзларини тўлиқ қайтара олиши мумкин, қолганлари эса ўнлаб йиллар давомида қарздор бўлиб қолаверади. Ўзбекистон шароитида, агар битирувчи иш топмаса, тўлов вақтинча тўхтатилиши мумкин, лекин асосий қарз ва унга қўшиладиган фоизлар (рибо) тўхтамайди. Бу эса ёш мутахассис ҳаётининг энг фаол даврида – уй-жой сотиб олиш ёки оила қуриш ўрнига, йилдан-йилга ўсиб борувчи қарзни узиш ҳақида қайғуришига сабаб бўлади.

Яна бир инкор этиб бўлмайдиган факт – Ўзбекистоннинг меҳнат миграциясига бўлган қарамлигидир. Агар қарздор ёшлар мамлакат ичида иш тополмай чет элга, масалан, Россияга ишлашга кетса, банклар бу маблағни ундириш учун гаровдаги мулкларни (ота-онасининг уйи ёки ер участкасини) мусодара қилиш тизимини ишга туширади. Лойиҳанинг 12 та тижорат банки орқали амалга оширилиши эса, таълимни молиялаштириш тизимини тўлиқ хусусий сектор назоратига ўтказиб беради. Шунингдек, “таълимни меҳнат бозорига мослаштириш” шарти Жаҳон банкига таълим дастурлари мазмунига аралашиш имконини беради. Бу эса Ўзбекистон таълим тизимини мустақил фикрловчи шахслар эмас, балки фақат Ғарб капитали ва трансмиллий компаниялар учун арзон ва тор ихтисосликдаги ишчи кучини етказиб берувчи заводга айлантиради. Бу ерда “тор ихтисослик” деганда, таълимнинг асл мақсади бўлган кенг дунёқарашли шахс тарбиялашдан воз кечилиб, талабани фақат маълум бир техник вазифани бажарувчи “жонли инструмент”га айлантириш назарда тутилади. Бундай ишчилар жамиятдаги ижтимоий ва сиёсий жараёнларни англамайдиган, фикрлашдан маҳрум ва фақатгина Ғарб компаниялари белгилаган корпоратив стандартларга мос келадиган тарзда “тренинг” қилинади. Улар ўз соҳасидан ташқаридаги зулмни кўра олмайдиган ва бор диққат-эътиборини банк олдидаги қарзини узишга қаратадиган муте кадрлар бўлиб етишади. Шу тариқа, 250 миллион долларлик кредит Ўзбекистон суверенитетини чеклаш ва ёш авлодни АҚШ назоратидаги молиявий тизимга умрбод боғлаб қўйиш учун хизмат қиладиган воситадир.

Инсониятни бундай иқтисодий ва мафкуравий исканжага солувчи капиталистик демократия тузумига нисбатан Ислом мутлақо зид ва адолатли ечимларни таклиф этади. Исломда таълим олиш ҳар бир мусулмон учун фарз бўлиб, фуқароларни таълим билан таъминлаш давлатнинг зиммасидаги вазифадир. Ислом давлат тизимида таълим хизмат ёки тижорат эмас, балки инсонни камол топтирувчи ва жамиятни ҳам маънавий, ҳам моддий ривожлантирувчи асосий эҳтиёж сифатида бепул амалга оширилади. Молиялаштириш эса тижорат банкларининг судхўрлик кредитлари орқали эмас, давлат ғазнаси – Байтулмол ҳисобидан қопланади. Қуйида Ҳизб ут-Таҳрир Исломий сиёсий жамоаси тақдим қилган Халифалик дустури (конституция) лойиҳасидан “Таълим сиёсати”га оид моддаларидан келтирамиз:

167-модда – Таълимдан кўзланган ғоя Исломий шахсиятни вужудга келтириш ва одамларни ҳаёт ишларига алоқадор илмлар ва билимлар билан бойитишдир. Шунга кўра, таълим шу ғояни рўёбга чиқарадиган тарзда йўналтирилиб, унга олиб бормайдиган ҳар қандай йўл ман қилинади…

173-модда – Ҳаётда инсон учун зарур бўлган таълимни бошланғич босқичда ҳам, кейинги босқичларда ҳам ҳар бир эркак ва аёлга мукаммал қилиб бериш давлатнинг бурчидир. Бунинг учун ҳеч кимдан ҳақ олинмайди. Олий таълим ҳам мумкин қадар юқори даражада ҳамма учун қулай ва бепул қилиб берилади.

Жаҳон банки ва Ғарб молия тизими асосланган рибо (судхўрлик) эса, Исломда энг оғир гуноҳлардан бири саналади. Расулуллоҳ ﷺ бу борада шундай деганлар: “Рибо етмиш бўлакдан иборатдир. Унинг энг енгили киши ўз онаси билан никоҳланиши (яъни зино қилиши) кабидир”. (Ибн Можа ривояти). Яна бир ҳадисда: “Ким рибо эканини билиб туриб бир дирҳам рибо еса, унинг бу гуноҳи ўттиз олтита зинодан кўра оғирроқдир”, – дея марҳамат қилинган. (Аҳмад ривояти).

Демак, Жаҳон банкининг таълим ниқоби остидаги судхўрлик кредитлари нафақат иқтисодий қарамлик ва зулм, балки ва энг асосийси эътиқод жиҳатидан ҳам улкан хатардир. Ҳақиқий ечим – жамиятни қарзга ботирувчи мустамлакачи давлатлар ва уларга хизмат қилувчи халқаро ташкилотларга суяниш эмас, балки таълимни тижоратдан холи қилиб, уни давлатнинг фуқаролар олдидаги бурчи-фарзи сифатида қайта йўлга қўйиш, рибога асосланган банк тизимидан воз кечиб, Халифалик давлатини тиклаш орқали Исломнинг адолатли иқтисодий тузумини жорий этишдир. Фақат шундагина ёш авлод банклар қулига эмас, Аллоҳ ва Росули ﷺга хизмат ва итоат қиладиган ҳақиқий Исломий шахсиялар бўлиб етишади.

Салоҳиддин

14.12.2025й