Зиндиқ сўзининг маъноси ҳақидаги саволга жавоб

Таҳририятимизга Orhan исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб.

 Савол:

 Ассалому алайкум биродар, аҳволингиз қандай?  Зиндиқ (زنديق) нинг маьноси нима?  Қандай одам зиндиқ дейилади?  Бу атама қачон пайдо бўлган? Ҳозир булар мавжудми?  Шу ҳақида батафсил жавоб берсангиз.  Аллоҳ илмингизни зиёда қилсин.

 Жавоб:

بسم الله الرحمن الرحيم

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз,— агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)

 Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳ.

 Зиндиқ сўзи бирор оят ёки Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ўзларидан бирон ҳадисда ривоят қилинмаган. Ушбу сўз шаръий ҳужжатларда биринчи учраши Алий Розияллоҳу анҳу Халифалик даврларида бўлиб ўтган бир воқеада зикр қилинган. Бухорий ривоятига кўра,

عن عكرمة قال أتي علي رضي الله عنه بزنادقة فأحرقهم فبلغ ذلك ابن عباس فقال لو كنت أنا لم أحرقهم لنهي رسول الله صلى الله عليه وسلم لا تعذبوا بعذاب الله ولقتلتهم لقول رسول الله صلى الله عليه وسلم من بدل دينه فاقتلوه

 Икрима айтади: “Алий розияллоҳу анҳунинг олдига зиндиқларни олиб келишди. Алий розияллоҳу анҳу уларни ёқиб ўлдирди. Буни хабари Ибн Аббос розияллоҳу анҳумога етиб борганда у “Агар мен Алийни ўрнида бўлганимда бундай қилмаган бўлар эдим, чунки Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бундан қайтарганлар, Аллоҳ берадиган азоб билан сизлар азобламанглар, деганлар””. Бухорий ривояти. Бу ҳадисдан билинадики, зиндиқ сўзи динидан қайтган кофирга нисбатан ишлатилган.

 Зиндиқ сўзи форс тилидан араб тилига кириб келган, эъробланадиган сўздир. “زنديق” сўзи форс тилидаги “زنده كرده” жумласидан келиб чиққан. “زنده” – ҳаёт, “كرده” – амал, иш. Яъни “زنده كرد” – “ҳаёт давомий амалда бўлиб туради” маъносида бўлади. Буни соддароқ тушунилса, ҳаёт давомий азалийдир, деган маънода қўлланилган. Яъни зиндиқ сўзи форс тилидан араб тилига кирганида ҳаётни азалий, давомий деб ҳисобловчи маъносида бўлган.

 Араб тили олимларидан Халил ўзининг “Китобул айн”ида зиндиқни оламни Яратувчи холиқи борлигига ва охират кунига ишонмайдиган одам, деган. Яна қўшимча қилишига кўра, баъзи раъйларда зиндиқ охират кунига ишонмайдиган ва оламни Яратувчиси ягона бир эканига ишонмайдиган одам, дейилган.

 Аллома Таҳонавий зиндиқ ҳақида шундай деган: “Зиндиқ бу – икки илоҳлик динларидандир. Улар икки илоҳни бор деб биладилар. Уларнинг хаёл қилишга кўра, биринчи илоҳ бу эзгулик-ёруғлик, иккинчиси ёвузлик-зулмат. Бутун борлиқ шу иккаласидан яралган бўлиб, бу дунёда ким яхши бўлса у эзгулик томонда, ким ёмон бўлса ёвузлик томонда бўлади”.

  Абу Хотим Сижистоний ва бошқа луғат олимлари шундай дейди: “Зиндиқ бу – моддалар устида чуқур назар ташлаб, уларни азалий деб билувчи. Зиндиқ сўзи форс тилидаги “ҳаёт” ва “давом” сўзларидан олинган бўлиб, “давомий-азалий ҳаёт” деган маънони билдиради.

 Яна бир луғат олими Саълабга кўра, зиндиқ Ислом динидан қайтиб муртад бўлган ва бу муртадлигида оламни азалий деб билганга нисбатан ишлатилган.

 Жавҳарий эса шундай деган: “Зиндиқ бу икки илоҳлик динларидан бўлиб, Аллоҳдан бошқа яна илоҳ бор, деган даъвога олиб боради. Бундан келиб чиқадики, ҳар қандай Аллоҳга шерик исбот қилувчи мушрикни зиндиқ дейиш мумкин. Хулоса: Дайсон, Моний ва Маздак динларига ишонувчилар зиндиқдир”. Дайсон – дайсонизм динига эътиқод қилувчи одам. Моний ва Маздаклар ҳам шу ном билан айтилувчи динларга ишонувчи одам. Ушбу учала динда ҳам Аллоҳдан бошқа ёвузлик ва эзгулик ёки ёруғлик ва зулмат каби илоҳлар эътироф этилиб, барчаси ширкдан иборат динлардир.

 Имом Молик ва Имом Шофеъийларнинг раъйига кўра, форслар орасида икки илоҳликни, эзгулик ва ёвузликни илоҳ, деб билиш кенг тарқалган эди. Лекин Ислом келиб бу динга эътиқод қилувчилар эътиқодини Ислом билан ниқоблаб яширди. Улар аслида Аллоҳ билан яна иккита илоҳларини бор, деб биладиган лекин ташида Исломни изҳор қиладиган куфр ҳукмидаги мунофиқлардир.

 Ибн Ҳажар Нававийдан келтириб айтадики, зиндиқ бу – ҳеч қандай динга эътиқод қилмайдиган, динсиз кофирдир.

 Демак умумий қилиб айтганда, зиндиқ бу кофир одамдир. Фақат унинг куфри насроний ёки яҳудий ёки буддавий динларига эътиқоди билан эмас, балки Аллоҳни бор деб эътироф этсада, ундан ташқари яна бошқа ёвузлик ва эзгулик каби илоҳларни Аллоҳга шерик қилиши, яъни ҳақиқий маънода Аллоҳга ширк келтириши сабаблидир.

 Зиндиқнинг шаръий ҳукмига келсак, агар зиндиқнинг юқоридаги таърифларида айтилган таърифлардан бирини қабул қилган одам аслида мусулмон бўлмаган одам бўлса, унинг ҳукми аввал кофир эди кофирлигича қолди, бўлади. Агар зиндиқликни мусулмон бўлган одам қилса, шаръий ҳукмга кўра, у одамни муртад деб эътибор қилинади, муртаднинг ҳукми эса, Халифалик давлати бор бўлган ҳолатда ўлим билан жазоланади.

Зиндиқлар хозирда борми?, деган саволга келсак. Юқорида айтилган таърифлардаги фикрда бўлган одамни зиндиқ дейиш мумкин. Валлоҳу аълам.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим

20.09.2017й.