«Озодлик лойиҳалари» ва Вашингтоннинг Теҳронга нисбатан ўзгарувчан стратегияси

АҚШ маъмуриятининг сиёсий стратегиясида бир жиҳат яққол кўзга ташланади: агар танланган усул кутилган натижани бермаса, қўйилган мақсадга эришиш имконсиз бўлиб қолса ёки кўрилажак зарар кўзланган фойдадан ошиб кетса, Вашингтон ўз тактикасини зудлик билан ўзгартиришга одатланган.

Эрон сиёсий элитасининг биринчи ва иккинчи бўғин вакилларини жисмонан йўқ қилиш орқали режимни тиз чўктириш ёки ағдаришга қаратилган уринишлар кутилган натижани бермади. Қирқ кун давом этган ҳарбий тажовуздан сўнг, АҚШ амалиётларни аввалига икки ҳафтага, кейинчалик эса номаълум муддатга тўхтатишга мажбур бўлди. Трамп Эрондаги режимни ўзгартиргани ҳақида лоф урган бўлса-да, амалда янги келишув илинжида Теҳрон билан музокаралар столига ўтириш йўлини изламоқда.

Бироқ Теҳрон расмийларининг позициясида ҳеч қандай сезиларли ўзгариш бўлмаганини кўргач, Вашингтон Эрон портларини қамал қилиш тактикасига ўтди. Ҳурмуз бўғозида амалда ҳукмронлик қилаётган Эрон эса таслим бўлишни хаёлига ҳам келтирмади. Оқибатда юзлаб улкан кемалар Форс кўрфазида қамалиб қолди ва халқаро денгиз қатнови оғир инқирозга юз тутди.

Тажовузнинг илк лаҳзаларида мустабид раҳбар ҳеч кимдан кўмак сўраб ўтирмади. Кўзини кибр ва манманлик кўр қилган бу кимса ўзини ерни остин-устун қилишга, самони олов ичида қолдиришга қодир қудрат эгаси деб биларди. Бироқ воқеалар ривожи унинг ҳарбий салоҳияти ўзидан ўн чандон заифроқ бўлган давлат қаршисида нақадар ожизлигини кўрсатиб қўйди. Шундан сўнг у стратегик муҳим бўғозни назорат қилишда мадад сўраб, дунёга жар солди. Аммо унинг бу нидоларига ғарблик иттифоқчилари томонидан ҳеч қандай акс-садо бўлмади.

Вазият танглашгач, у бошқа бир тактикани қўллашга мажбур бўлди: 2026 йил 4 май куни «Озодлик лойиҳаси» деб номланган янги амалиёт бошланганини эълон қилди. Бу галги ҳаракатлар Ҳурмуз бўғозида тиқилиб қолган ва минтақавий инқирозга алоқаси бўлмаган «бетараф давлатлар» кемаларига гўёки хавфсиз йўлак яратиш баҳонаси билан ниқобланди.

Кутилган натижани бермагач, лойиҳа тўхтатилди. 2026 йил 6 май тонгида амалиёт музлатилганини эълон қилар экан, Трамп Покистон ва бошқа давлатларнинг илтимоси ҳамда Эронга қарши “улкан муваффақиятларга” эришилганини даъво қилиб, лойиҳани вақтинча тўхтатишга қарор қилганини билдирди. Бироқ қамал тўлиқ кучида қолишини таъкидлади. Ўша куни оқшомда эса у: «Сўнгги 24 соат ичида Эрон масаласида жуда самарали музокаралар ўтказдик. Якуний тўхтамга келиш эҳтимолимиз жуда юқори, Теҳрон ядровий қуролдан воз кечишга рози бўлди», — деган навбатдаги баландпарвоз баёнот билан чиқди.

Лекин бу даъволарнинг ҳеч бири амалда ўз тасдиғини топмади. Эрон томони унинг 9 банддан иборат таклифини инкор қилиб, ўзининг 14 моддали талабини илгари сургач, Оқ уй бевосита денгиз тўқнашувларига киришишга мажбур бўлди. Трамп бу ҳаракатларни «урушнинг қайта бошланиши» деб аташдан эҳтиёткорлик билан қочди. Зеро, очиқ жанг сифатида тан олинган тўқнашувлардаги муваффақиятсизлик иккинчи мағлубият сифатида баҳоланиши муқаррар эди. Қолаверса, расмий уруш учун Конгресс розилиги зарурлиги уни қўл-оёғини боғлаб қўйганди. Шу боис, у «ур ва қоч» тактикасини асосий услуб қилиб танлади.

2026 йил 5 май куни АҚШ Давлат котиби Марко Рубио Қўшма Штатлар ҳужумкор босқични якунлаб, мудофаага ўтганини расман билдирди. У «Шиддатли ғазаб» амалиёти ўрнини «Озодлик лойиҳаси» эгаллаганини қайд этар экан, кўрфаздаги денгизчиларнинг аянчли аҳволига — очлик ва хавф ичида қолган, ҳатто қурбон берилган (10 киши) инсоний тангликка эътибор қаратди. Рубио Теҳронни Америка шартларига бўйсунишга чақириб, махсус вакиллар Уиткофф ва Кушнер «ер ости қаъридаги» ядровий материалларни ҳам қамраб олувчи дипломатик ечим устида ишлаётганини алоҳида уқтирди.

Президент Трамп 2026 йил 1 май куни Конгресснинг Вакиллар палатаси ва Сенат раҳбариятини Эрондаги ҳужумкор амалиётлар тўхтатилгани ҳақида расман огоҳлантирди. Бу қарор Конгресснинг Трампга нисбатан босими кучайган, яъни учинчи ойига қадам қўйган урушни давом эттириш учун махсус рухсатнома талаб қилинган бир пайтда қабул қилинди. Шу тариқа, Президент истамаса-да, қўшинларни 60 кундан ортиқ муддатга чет элга жойлаштириш учун, қонун чиқарувчи ҳокимият розилигини олишни назарда тутувчи қонун талаблари олдида чекинишга мажбур бўлди.

Бироқ Эрон томони ҳанузгача сукут сақлаб, музокараларни қайта бошлаш ва келишув тузиш таклифини рад этмоқда. Бунга жавобан Трамп 2026 йил 9 май куни яна таҳдид қилишга ўтди ва моҳияти тўлиқ очиқланмаган «Озодлик плюс» лойиҳасини эълон қилди. Америкалик расмийларнинг тушунтиришича, ушбу лойиҳа кўрфазда АҚШ ҳарбий контингентини кўпайтиришни, Эрон портларининг денгиз қамалини кучайтиришни ва Ҳўрмуз бўғозидаги акс-ҳаракатларни жадаллаштиришни кўзда тутади. Маълум бўлишича, аввалги «Озодлик лойиҳаси» доирасида савдо кемаларини кузатиб бориш учун 15 минг аскар ва 100 та самолёт жалб қилинган бўлса-да, бу ҳаракатлар Эроннинг кескин таҳдидлари сабабли фақат қисман муваффақият келтирган.

Американинг «Axios» нашри 2026 йил 6 май куни Покистондаги ишончли манбасига таяниб хабар беришича, АҚШ ва Эрон урушни тугатиш бўйича бир саҳифалик меморандум имзолашга яқин турибди. Мазкур келишувга кўра, Эрон уранни бойитиш жараёнини тўхтатиш мажбуриятини олади. Бунинг эвазига Америка томони санкцияларни бекор қилиши, Эроннинг музлатиб қўйилган миллиардлаб долларлик маблағларини қайтариши ҳамда Ҳўрмуз бўғози орқали кемалар қатновига қўйилган чекловларни икки томонлама олиб ташлаши кутилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, Трамп Теҳрон билан тил топишишга маҳкум. Боиси, урушни давом эттириш учун на ҳуқуқий асос, на кафолатланган ҳарбий натижа мавжуд. У эса буни аввал ҳам синаб кўриб, муваффақиятсизликка учраган эди. Кўрфазда қамалиб қолган кемаларни қутқариш лойиҳаси эса жуда кўп вақт талаб этади ва юқори хавф-хатар билан боғлиқ. Трампнинг энг заиф нуқтаси — сиёсий жараёнларни тижорат битими деб билиб, катта сиёсатда тезкор фойда олишга интилаётганидадир. Сиёсатни бизнес тарозисида ўлчашга бўлган бундай ёндашув унинг стратегик ҳалокатига сабаб бўлмоқда.

Сиёсатда тактиканинг янгиланиши табиий ҳол, аммо усулларнинг қўлқопдек тез алмашиши — стратегик саросима ва теран таҳлил йўқлигидан далолатдир. Бу худди режасиз довдираётган кимсанинг «бир синаб кўрайлик-чи» қабилидаги таваккалчилигига ўхшайди. Бундай ёндашув стратегик қарор қабул қилувчиларга бўлган ишончни сўндиради. Зеро, ҳар қандай услуб юзаки ёндашув эмас, балки муайян мақсадга эришиш йўлидаги теран тадқиқотлар маҳсули бўлиши шарт.Аслида, бу воқеалар Американинг енгилмас қудрат эмаслигини, уни мағлуб этиш мумкинлигини исботламоқда. Бундай тарихий ғалаба эса, иншааллоҳ, Пайғамбарлик манҳажи асосидаги Рошид Халифалик барпо этилганда ҳамда «Ҳизб ут-Таҳрир» каби пўлат иродали, онгли ва холис сиёсий раҳбарият майдонга чиққандагина рўёбга чиқади.

Афсуски, ўз давлатининг улкан салоҳиятини англамаган Покистон ҳукмдорлари Оқ уйни боши берк кўчадан қутқариш учун жон-жаҳдлари билан елиб-югиришмоқда. Улар мусулмонлар манфаатини ҳимоя қилиш ўрнига, Трампнинг минтақадаги режаларини амалга ошириш учун “арзон почтачи” ролини ижро этишга рози бўлмоқдалар.

Ваҳоланки, улар Америка тазйиқига қарши туришлари, ундан тўлиқ мустақил эканликларини эълон қилишлари ва бутун мусулмонларни бирлаштириш йўлида ҳаракат қилишлари лозим эди. Агар улар ҳокимиятни «Ҳизб ут-Таҳрир»га топширганларида эди, бу етакчилик Америкага худди Халифа Умар ибн Хаттоб Форс ва Рум империяларига кўрсатиб қўйган унутилмас тарихий сабоқни қайта намоён қилган бўларди.

Устоз Асъад Мансур

Роя газетасининг 2026 йил 13 май, чоршанба кунги 599-сонидан