БРИКС: Жаҳон тизими ўзгарадими ёки унинг ичидаги куч марказларими?

2026 йил 12 сентябрда БРИКС давлатлари раҳбарлари Ҳиндистонда йиғилди. Саммит якунида «Янги Деҳли декларацияси» қабул қилиниб, унда гуруҳнинг кўп қутблиликни мустаҳкамлаш, глобал бошқарув институтларини ислоҳ қилиш, ривожланаётган бозорлар ва ривожланаётган давлатларнинг вакиллигини кенгайтириш ҳамда «янада адолатли ва холис» халқаро тизим барпо этишга содиқлиги таъкидланди.

Ушбу натижалар БРИКС ташкил топганидан бери унга ҳамроҳ бўлиб келаётган саволни яна кун тартибига олиб чиқмоқда:

БРИКС Ғарб ҳукмронлигини чеклашнинг ҳақиқий воситасими ёки халқаро тизим учун муқобил мабдага эга бўлмаган, фақат кучлар мувозанатини ўзгартиришни истайдиган, манфаатлари турлича бўлган давлатлар уюшмасими?

БРИКС: Ҳукмронликни мувозанатлаш, бирлашган блок барпо этиш эмас

Аввало шуни эслатиш керакки, БРИКС дастлаб жаҳон капиталистик тизимини ағдариш учун ташкил этилмаган.

«БРИК» атамасини 2001 йилда «Голдман Сакс» банки иқтисодчиси Жим О’Нил ишлаб чиққан бўлиб, у Бразилия, Россия, Ҳиндистон ва Хитойни Америка яккақутблилиги ҳукмрон бўлган шароитда ривожланаётган иқтисодиётлар сифатида тавсифлаш учун ушбу атамадан фойдаланган.

Кейинчалик бу атама сиёсий ва иқтисодий ҳамкорлик доирасига айланди. Унинг йиғилишлари 2006 йилда бошланди, биринчи саммити 2009 йилда ўтказилди. 2010 йилда Жанубий Африка қўшилгач, унинг номи «БРИКС»га айланди.

Бу ердаги ғалати зиддият шундаки, Ғарб капиталистик тизими ичида пайдо бўлган бир тузилма кейинчалик ана шу тизим ичида кучларни қайта тақсимлаш, Ғарб ҳукмронлигини чеклаш ва янги кўтарилаётган кучларнинг таъсирини оширишга интилувчи уюшмага айланди. Бироқ у капитализмдан чиқиш ёки жаҳон иқтисодий тизимини вайрон қилиш ғоясини илгари сурмади.

Бироқ БРИКСнинг кенгайиши уни янада яхлит қилмади, аксинча, ички зиддиятларини янада кучайтирди.

Ҳиндистон Америка билан тобора ривожланиб бораётган стратегик шерикликни сақлаб қолмоқда ва ўзининг Осиёдаги атроф-муҳитида Хитой билан рақобатлашмоқда.

Россия эса Америка билан тўғридан-тўғри тўқнашувдан эҳтиёт бўлади ва ўзининг таъсир доиралари деб ҳисоблаган ҳудудларда унга очиқча қарши чиқишдан қочади. Шу билан бирга, Хитой таъсирининг кучайиб, унинг устидан ҳукмронликка айланиб кетмаслигини ҳам таъминлашга интилади.

Бундан ташқари, араб давлатлари ва Эроннинг қўшилиши минтақавий мураккаб мувозанатлар ва ўзаро чигаллашиб кетган зиддиятларни янада кўпайтирди.

Эроннинг айрим рақиблари Вашингтон билан яқин муносабатларга эга. Саудия Арабистони эса Америка билан стратегик муносабатларини сақлаб қолмоқда ва саммитда ўзининг ташқи ишлар вазири даражасида вакиллик қилиш билан чекланди.

Шунга қарамай, БРИКС ушбу манфаатлари ва қарашлари бир-биридан фарқ қиладиган томонларни бир том остида бирлаштира олди.

Бу зиддиятларнинг кўлами ўтган май ойида яққол намоён бўлди. Ўшанда БРИКС ташқи ишлар вазирларининг учрашуви Яқин Шарқдаги уруш масаласидаги келишмовчиликлар туфайли қўшма баёнот қабул қила олмади.

Бироқ Янги Деҳли саммити ушбу синовдан ўтиб, «ўзини энг юқори даражада тийиб туриш», мулоқот ва дипломатияга чақирувчи қўшма декларация қабул қилишга муваффақ бўлди.

Бу жараёнда Эрон президенти Масъуд Пезешкиённинг иштироки оддий бир тафсилот эмас эди. У Америка билан яқин муносабатларга эга бўлган давлатлар раҳбарлари ёнида ўтирди ва Форс кўрфази давлатларини хотиржам қилиш ҳамда мулоқот каналларини очишга интилди. Шу мақсадда у Абу-Даби валиаҳд шаҳзодаси билан ҳам учрашув ўтказди.

Айнан шу ерда БРИКСнинг моҳияти намоён бўлади:

У ўз аъзолари ўртасидаги зиддиятларни албатта ҳал қилиб бермайди, аммо рақибларни Вашингтон ўтириш қоидаларини белгилаб бермайдиган бир майдонда бирга ўтириш имконини беради.

Шу тариқа Ғарб марказидан ташқарида ҳаракат қилиш учун манёвр майдони кенгаяди. Бироқ гуруҳнинг кенгайиши айни вақтда унинг ички зиддиятларини ҳам кучайтиради.

Хитой: Кучни мувозанатлашдан инфратузилмани назорат қилишгача

Агар Россия ва Хитой кўпроқ кўп қутбли дунё сари ҳаракатни рағбатлантираётган бўлса, Хитойнинг қўлида яна бир қўшимча восита бор: саноат ва технологик куч.

Си Цзиньпин саммитда сунъий интеллект соҳасида саноат ҳамкорлигини чуқурлаштириш, илмий-тадқиқот ва тажриба-конструкторлик ишлари натижаларини ҳамда уларнинг амалий қўлланишини ўзаро алмашиш, саноат ва таъминот занжирларидаги ҳамкорликни кучайтиришга чақирди.

Саммит декларациясида ҳам ана шу йўналиш ўз аксини топди. Унда технологияларни узатиш ва ривожланаётган давлатларни ишлаб чиқаришнинг юқори қўшилган қийматга эга босқичларида янада кўпроқ иштирок эттириш ҳақида сўз юритилди.

Бироқ Хитойнинг саноат юксалишига маҳлиё бўлганларни ўзига жалб қилиши мумкин бўлган бу шиорлар иқтисодий таъсир учун кечаётган рақобат ҳақиқатини яшириб қўймаслиги керак.

Эълон қилинаётган ҳамкорлик амалда Хитойнинг таъминот занжирлари устидан таъсирини кенгайтиришга, унинг исломий мамлакатлардан хом ашё олишдаги мавқеини мустаҳкамлашга олиб келиши мумкин. Бунда қайта ишлаш, ишлаб чиқариш ва энг юқори қийматга эга технологияларга оид занжир бўғинлари эса унинг ташқарисида марказлашган ҳолда қолиши мумкин.

Шундай қилиб, Ғарб бугун ўзи хавфсираётган кучнинг шаклланишига ўзи ҳам ҳисса қўшганини кўрамиз:

У ишлаб чиқаришини Хитойга кўчирди, уни дунёнинг «заводи»га айлантирди, кейин эса бу завод нафақат товарлар ишлаб чиқаришини, балки таъминот занжирларининг калитларига ҳам эгалик қилишини англаб етди.

Шунинг учун Ғарбнинг Хитой таъсиридан бугунги хавотири Ғарб компаниялари ва давлатларининг ўзи ўнлаб йиллар давомида қабул қилган иқтисодий қарорларидан ажралган ҳолда қаралиши мумкин эмас.

Критик минераллар: янги кураш майдони

Критик минераллар масаласи мазкур саммитда Ҳиндистон томонидан илгари сурилган вақтинчалик ташаббус эмас эди. Балки у Янги Деҳли декларациясининг 67-бандида очиқ-ойдин тилга олинган бўлиб, унда критик минераллар учун ишончли, диверсификация қилинган, барқарор ва адолатли таъминот занжирларини шакллантириш, шунингдек, ресурсларга бой мамлакатларда олинадиган манфаатларни бўлишиш, қўшилган қиймат яратиш ва иқтисодий диверсификацияни таъминлашга чақириқ берилган. Декларация мазкур минералларни энергетика хавфсизлиги ва таъминот занжирларининг барқарорлиги билан ҳам боғлаган. Шунингдек, унинг бошқа бандларида ривожланаётган мамлакатларнинг юқори қўшилган қийматга эга ишлаб чиқаришдаги иштирокини ошириш ва технологиялар трансферини таъминлашга чақирилган.

Критик минераллар деганда фақат камёб минераллар назарда тутилмайди. Балки критик минераллар тушунчаси анча кенг бўлиб, унга сурма, галлий, германий, вольфрам каби материаллар ҳам киради. Уларнинг «критик» деб баҳоланиши иқтисодий ва стратегик аҳамияти, шу билан бирга, таъминотининг узилиши ёки муайян мамлакатларда ҳаддан ташқари тўпланиб қолиши хавфи билан боғлиқдир.

Ушбу масала жаҳон капиталистик иқтисодиёти тузилишидаги янада чуқурроқ номутаносибликни очиб беради: ресурсларга бой мамлакатлар кўп ҳолларда хом ашёни экспорт қилиш билан чекланиб қоладилар, ҳолбуки, қайта ишлаш, ишлаб чиқариш ва технология — яъни энг юқори қиймат яратиладиган босқичлар — йирик саноат мамлакатлари қўлида жамланади. Шундай экан, критик минераллар атрофидаги кураш, моҳиятан, ресурсларга ким эгалик қилиши, уларга ким қўшилган қиймат бериши ва улар билан боғлиқ саноат ҳамда технология занжирларини ким назорат қилиши устидан бораётган курашдир.

Бунга қарама-қарши равишда, Ғарбнинг Хитойга қарамликдан хавотири тобора кучаймоқда. Govini томонидан ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, АҚШнинг қарийб 1900 та қурол-яроғ тизими таркибидаги 80 мингдан ортиқ деталь бешта критик минералдан — сурма, галлий, германий, вольфрам ва теллурдан — биттаси ёки бир нечтасидан фойдаланади. Бу эса АҚШ Ҳарбий вазирлиги тасарруфидаги қурол-яроғ тизимларининг тахминан 78 фоизи ушбу таъминот занжирларидаги ўзгаришлар таъсирига дучор бўлиши мумкинлигини англатади.

Хитой ушбу беш минерални ишлаб чиқариш ёки қайта ишлаш ва уларнинг глобал таъминот занжирларида катта устунликка эга. Шу боис унинг галлий, германий, сурма ва бошқа минераллар экспортига қўйган чекловлари Америка учун бевосита хавотир манбаига айланди. Америка ва унинг иттифоқчилари эса таъминот занжирларига энди фақат иқтисодий масала сифатида эмас, балки миллий хавфсизлик масаласи сифатида қарай бошладилар.

Бу ерда бир парадокс юзага келади: Хитойнинг ушбу кучдан фойдаланиши Ғарбни унга муқобил таъминот занжирларини яратишни тезлаштиришга ундаши мумкин. Яъни Ғарб Хитойга бўлган қарамликдан халос бўлишга уриниш билан бирга, муқобил таъминот тизимларини шакллантириш жараёнини жадаллаштириши эҳтимол.

Кўп қутблиликдан мабда масаласи сари

БРИКС энди кенгроқ ва салмоқлироқ тузилмага айланди ҳамда Ғарб тизими ҳукмронлигига шунчаки эътироз билдиришдан унга бўлган қарамликни камайтирувчи молиявий, саноат ва технологик воситаларни яратишга ўтиш босқичига кирди. Аммо у ўзининг асосий ички зиддиятидан халос бўлгани йўқ: Ғарбдан мустақилроқ бўлган тизимни қандай барпо этиш мумкин, агар гуруҳ ичидаги энг кучли саноат ва технологик салоҳият Хитой қўлида қолса? Кўп қутблилик ўз-ўзидан адолатни англатадими ёки халқаро муносабатларда ҳали ҳам куч, манфаат ва таъсир ўтказиш мантиғи ҳукмрон бўлиб қолаверадими?

Бугун талаб қилинаётган нарса — фақат бузуқ капиталистик тизим ичида ҳукмрон қутбни алмаштириш эмас, балки халқлар ўртасидаги муносабатларни бошқариши лозим бўлган чинакам адолатли мабдадир. Ана шу нуқтада Ҳизб ут-Таҳрирнинг даъвати янги геосиёсий ўқни эмас, балки муқобил ҳазорий моделни тақдим этиш сифатида намоён бўлади.

Рошид Халифалик Давлати тимсолида намоён бўлувчи ушбу ҳазорий лойиҳа фақат кучни қайта тақсимлаш билан чекланмайди. Балки кучнинг ўзини бошқарадиган мезонни — Исломни — илгари суради. Бунда давлатлар ўртасидаги муносабатлар адолат, ҳақ, аҳдларга вафодорлик асосига қурилади ҳамда иқтисодий ёки ҳарбий куч халқлар устидан ҳукмронлик қилиш, уларни бўйсундириш ва қонини сўриш ҳуқуқига айланиб кетиши рад этилади.

Демак, БРИКС Ғарб марказининг айрим воситаларини заифлаштиришда муваффақият қозониши мумкин. Аммо унинг ичида ўзи барпо этмоқчи бўлган дунё ҳақидаги яхлит тасаввур мавжуд эмас. Ҳақиқий бўшлиқ ҳам мана шудир: бу кучдаги бўшлиқ эмас, балки мабдадаги бўшлиқдир. Бу — ҳазорий-стратегик бўшлиқ бўлиб, уни яқин орада, Аллоҳнинг изни билан барпо бўлажак Ислом давлатигина тўлдира олади.

﴿وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ﴾

«Бу Аллоҳнинг ваъдасидир. Аллоҳ Ўз ваъдасига хилоф қилмайди. Лекин одамларнинг кўпчилиги билмайдилар». (Рум сураси, 6-оят)

Муҳандис Висом ал-Атраш

Роя газетасининг 2026 йил 23 сентябр чоршанба кунги 618-сонидан