بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

Роя газетаси:

Африка Иттифоқининг Жанубий Суданга ҳарбий кучлар юборилишига рози бўлиши ортида нима бор?

Иброҳим Усмон (Абу Халил)

2016 йил 17-18 июл кунлари, Жанубий Судан давлатидаги низолар қайта авж олаётган бир пайтда, Руанда пойтахти Кигалида Африка Иттифоқининг йигирма еттинчи саммити бўлиб ўтди. Саммитдаги асосий масала ҳам Жанубий Судан низолари масаласи бўлди. Саммит ниҳоясида Африка Иттифоқи раҳбарлари БМТ бош котиби Пан Ги Мун ва «IGAD» («Ривожланишга оид Ҳукумат Ҳайъати» Африка тараққиёти масалалари бўйича суб-регионал ташкилот) давлатлари вазирлари кенгаши томонидан Жанубий Суданга кучлар юбориш тўғрисида қабул қилинган қарорга расман тарғиб қилишган. Бу қарор Жанубий Судан президенти Сальва Киир Маярдит кучлари билан унинг собиқ ўринбосари Риек Мачар тарафдорлари ўртасида юз берган қуролли тўқнашув ортидан чиқарилди. Бу тўқнашув пойтахт Кигалида юзлаб одамларнинг ҳалок бўлишига, минглабининг қўшни давлатларга, асосан, Судан шимолига қочиб чиқишларига олиб келди. Ҳозирда Африка Иттифоқи Жанубий Судан давлатига Кения, Эфиопия, Руанда, Уганда ва Судандан кучлар юбориши кутилмоқда. Бундан 12 минг аскардан иборат БМТга қарашли тинчликпарвар кучлар қудратини ошириш мақсад қилинган.

БМТ бош котиби бундан аввал ҳам Шимолий Африкада «IGAD» ривожланиш бўйича ҳукуматлараро навбатдан ташқари саммитда шу кучлар ҳақида гапирган эди. Ўша саммит ҳам Кигалида бўлганди. Саммитда Жанубий Судан раҳбарларини танқид қилиб, «Жанубий Судан халқига раҳбарларининг ўзлари хиёнат қилишди ва бу йўл қўйишимиз мумкин бўлмаган ҳолдир», деди, сўнг «биргаликда кескин ҳаракат қилиш вақти келди», дея қўшимча қилди. Аммо Жуба раҳбарларининг Жанубий Суданга жанговар кучларни юбориш қарорини рад этди ва унинг ҳукумати матбуот воизи «BBC Fox» дастури учун берган баёнотида – ҳукуматимиз битта аскарининг ҳам юртга киришини истамайди, деди. Ўтган чоршанба куни тўрт минг атрофидаги шахс намойиш қилиб, айни қарорга қарши чиқди. Намойишчилар БМТ билан Африка Иттифоқини танқид қилувчи шиорларни кўтариб чиқиб, Жануб давлати мустақиллигини олқишлашди. Жанубий Судан ҳукуматининг қарорга қарши чиқиши одамларни лақиллатишга уринишдан бошқа нарса эмас. Чунки бу кучларнинг бўлиши унинг манфаатига хизмат қилади. Масалан, айни кучларни юбораётган давлатларнинг барчаси Америкага тобе, унинг буйруғи билан қадам ташлайди ва айни ҳукумат ҳам шу аҳвол. АҚШ ўзига тобе давлатлар кучларини юбориш орқали Жанубий Судандаги режимни ҳимоя қилмоқчи. Ишлаб чиққан сценарийси бўйича, иккинчи тарафга айни кучларнинг юборилишига рози бўлиши, Жуба эса уни рад этиши керак.

БМТнинг Судан ва Жанубий Судандаги собиқ вакили Принстон Лайман билан Марказий Африка стратегик тадқиқотлар маркази директори Кейт Алмикост хоним томонидан қилинган таклиф ҳам айнан шу оқим бўйича бўлди. Унда Салва Киир ва унинг ўринбосари ўтиш даври ҳукуматидан узоқлаштирилгандан сўнг, то бирор фаол сиёсий муассасалар яратилгунга қадар, юрт маъмурияти учун Жанубий Суданни БМТ ва Африка Иттифоқи ҳамкорлигидаги ижроий маъмурият остига киритиш айтилади.

Жанубий Судандаги курашувчи томонлар бир-бирини айблашаётган шундай бир қалтис вазиятда Жанубий Судан президенти Салва Киир Маярдит ўз рақиби ва биринчи ўринбосари Риек Мачарга 48 соатли муҳлат берди. Бу вақт ичида Риек Жубага қайтиши ва 2015 йил августда иккаласи ўртасида имзоланган тинчлик битимини ижро этиш учун ўз расмий фаолиятини давом эттириши керак. Президент Салва Киир фармонини ўқиб эшиттирган унинг девони раиси Мийк Айининг айтишича,  Риек айни фармонни бажармайдиган бўлса, унга қарши бир қанча чоралар кўрилади. Аммо у айни чоралар нималардан иборатлигини очиқламади. Риек Мачар матбуот воизи Жеймс Гатдет Салва Киир томонидан ташланган айни қадамга нисбатан раддия билдирар экан, ал-Жазирага берган интервьюсида «Салва Киир томонидан ташланган бундай аҳмоқона қадамга Мачар ҳаргиз рози бўлмайди», деди. У айни чорани президентнинг икки томон ўртасида имзоланган тинчлик битими ижросига жиддий эмаслигини тасдиқловчи уриниш, дея баҳолади.

Таҳлилчилар Салва Киир Халқ Ҳаракатидаги нуфузли етакчиларидан бири ҳозирда Жубада минерал конлар вазири бўлиб ишлаётган Таъбон Дайнақ (Табан Дэн Гай)ни ўзига биринчи ўринбосар қилиб олмоқчи, дейишди. Бу қадамни кузатувчилар Жанубий Судандаги вазиятни янада илиқлаштиради, дейишди. Бироқ биз бу каби қадамни Жубага қайтариш ва Салва Киирнинг қаноти остида туриши учун Мачарга қилинаётган босим, буни АҚШ режалаган, деб биламиз. Хоссатан, Таъбон Дайнақ Мачар тўдасидан ҳисобланади ва у билан Салва ўртасида зиддият мавжудлигига қарамасдан, у минерал конлар вазири лавозимига икки томоннинг келишуви асосида тайинланган. Мачар Дайнақни яқинда вазирликдан бўшатган бўлса, Салва Киир айни зиддиятдан фойдаланиб, ундан Мачарга босим ўтказишда фойдаланмоқда.

Барчага маълумки, Жанубда давлат таянчлари мавжуд эмас. Унинг бўлиниши ортида турган АҚШ Шимолий Судан Жанубий Судан учун нафас олувчи ўпка вазифасини ўташини, бу икки томонни бир-биридан бўлиш билан асло мустақиллик юзага келмаслигини жуда яхши билади. Шунинг учун биз Жанубий Судан давлати узра кетаётган кураш асло тўхтамайди, аксинча қайта бошланади, деб биламиз. Жанубий Судан масаласини кузатаётган кишига шу нарса очиқ маълум бўладики,  жануб масаласи учун унинг бўлиниши ечим бўлган эмас. Аслида, бу масала Судан шимолида бўлгани каби, ёмон бошқарув сабабли келиб чиққан. Жануб муаммосининг туб ечими, бўлинишдан олдин асл ҳолати каби, уни қайта Судданинг бир қисмига айлантиришдадир. Лекин солиқхўрликка эмас ғамхўрликка асосланган мабдаий бир давлат соясида мустамлакачи кофирга қулликдан, тобеликдан, Ғарбга гаров бўлишдан озод бўлинади. Ушбу давлат мусулмонларни Пайғамбарлик минҳожи асосидаги рошид Халифалик тузуми остига бирлаштириб, эзгулик, адолат ва ҳақиқий тинчлик улашади. Мустамлакачилар ва уларнинг малайлари зўрлаб тиқиштиришаётган урушлар тинчлигини эмас. Бас, Суданнинг шимолию жанубидаги холис инсонлар шунинг учун амал қилиб қолсинлар.

Роя газетасидан