بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ақл ва Ҳаёт

13

Ақлга меъёридан ортиқ суяниш инсонни ҳаёт йўлида адашишига сабаб бўлади. Ислом кўрсатиб берган меъёр доирасида ақлни ишлатиш эса, инсонни юксалишидаги омил бўлиб хизмат қилади. Ақлдан ҳукм олиш воқеликни ҳукм олинувчи манба сифатида белгилаб олинишига сабаб бўлади. Яъни воқеликни фақат муаммони англаш учун эмас, ундан шу муаммога ечим олиш учун ҳам ўрганилади. Муаммо ҳисобланган воқелик ўрганилиб шу муаммога мос деб билинган ёки бошқачароқ айтганда, ақл тўғри деб билган ечим олинади. Ақлга меъёридан ортиқ суянишнинг воқелиги қисқача шундай.

Энди ақлни шариатга бўйсундириш қандай бўлиши тўғрисида мулоҳаза юритсак. Бундай ҳолатда ақл муаммо ҳисобланган воқеликни ўрганади, чунки бу муаммо қанчалик аниқ ва тиниқ  тушунилса, унинг муолажасини излаш жараёни самарали бўлишига ёрдам беради. Муолажа шаръий ҳужжатларда баён қилинган бўлиб, бу ҳужжатларни тушуниш учун илм билан бирга ақлни ишлатиш талаб қилинади. Чунки муолажани ўз ичига олган шаръий манбани тушунмаслик шу манбадаги ечимнинг ўз муаммосидан бошқа муаммога татбиқ қилинишига сабаб бўлиши мумкин. Яъни шариатда ҳар бир ҳукмнинг ўз маноти бўлади. Манот ўзига хос бўлган ҳукмнинг татбиқ қилиниш ўрни бўлиб, ҳукмнинг маноти тушунилмаслиги бу ҳукм ўз ўрнидан бошқа ўринга татбиқ қилинишига, яъни хатолик содир бўлишига сабаб бўлади. Муаммоли воқеликни ўрганиб шаръий манбадан шу муаммонинг ечими бўлган ҳукмни топиш ва татбиқ қилиш, муаммога ақидага боғланиб ечим беришни англатади.

Шунинг учун ақлни ишлатиш шариат талаб қилганидек бўлиши жуда муҳим. Баъзан ҳатто уламо деб танилган баъзи инсонларнинг муаммога ақлий далил орқали ечим бераётганини кўрамиз. Бу ҳолат ҳам шариатга зид ҳолат бўлиб, керак бўлса умматни чалғитувчи хавфли услублардан ҳисобланади. Исломда ҳеч қачон ҳукм олишда ақлий далилга суянилмайди. Бу йўл Ислом тариқатидан узоқлаштиради.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

13.01.2019