Ақлсизликнинг кўриниши

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ҳеч ким ўзини аҳмоқ ҳисобламайди, лекин ҳамма ҳам ақлли эмас.

Биз бу ерда айтаётганимиз ақлсизлик ёки ақлли эмас жумлалари истилоҳда ишлатиладиган ақлни тўғри ишлатмаслик маъносида қўлланилмоқда.

Ақлини тўғри ишлатадиган инсон билан ақлини тўғри ишлатмайдиган инсонни қандай аниқлаш мумкинлиги кўпчилигимизга маълум бўлса керак. Маълум бўлса-да, яна қайта эслатиш учун бу мавзуга қўл урдик. Яъни инсонларнинг амалларига қараб у инсонни ақлли ёки буниси ақлсиз, деб айтамиз. Амал инсонга баҳо берилиши учун омил ҳисобланмоқда. Мисол учун, маст қилувчи ичимлик ичиб йўлда йиқилиб тушишга яқин бўлиб, тентираб кетаётган одамни шу ҳолатида ҳеч ким ақлли инсон, деб айтмайди. Ёки кимгадир холисона ёрдам бераётган инсонни аҳмоқ, деб атамайди. Агар ўлчови ботил фикрларга асосланиб қолган бўлса, унда бошқа гап. Лекин тўғри ўлчовга, яъни исломий фикрлар асосида ўлчови шаклланган инсонлар бизнинг фикрларимизга қўшиладилар.

Мусулмоннинг амаллари нафсини енгиган ҳолда амалга оширилиши керак. Бу ҳолат шариатга асосланишни англатади. Яъни амалларга шариат рухсат берган бўлса киришади, тақиқлаган бўлса қайтади. Ақлли инсон ўз нафсини енга олиб, хоҳиш-истагини шариатга бўйсундиради. Чунки иймон ақлий бўлганидан кейин шариатга бўйсуниш барча ҳолатда мажбурий эканлиги англаб етилади ва амал тўғрисидаги шаръий ҳукмни билгач тўғридан-тўғри бу ҳукмга бўйсунади. Агар инсон ақлий иймоннинг моҳиятини тушунмаса, хоҳиш-ихтиёрини ҳам шариатга бўйсундиришнинг аҳамиятини тушунмайди.

Шундан билиш мумкинки, эътиқод қилишини даъво қилаётган бўлса-да, ақидасига мувофиқ яшамаётган инсон ўз ҳаёти тўғрисида етарлича ақл юритмайдиган ва ақл юритиши ҳаётига таъсир кўрсатмаган инсондир. Ақл юритиши таъсир қилмаган, дейилишига сабаб унда ақл бор, бошқа нарсаларга ишлатади, ақлли мавжудот сифатида у ҳам мисол бўла олади, лекин ҳаёти борасида тўғри фикрламайди ва натижада тўғри яшашни топа олмайди ёки тўғри яшаётганга ўхшаса-да, унинг моҳиятини тушунмайди.

Ислом инсонни инсон сифатида унинг ўзига ўзлигини танитадиган диндир. У, аввало, ақидани ақл юритиб таниб олишни талаб қилади. Инсон муаммолари учун унинг табиатига мос ечимларни беради. Натижада Ислом билан яшаган инсон икки дунё саодатига эришади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

01.04.2020й