بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Америка Суриядан нима истаяпти?

Устоз Абдулҳаким Абдуллоҳ

2011 йил март ойида Шом қўзғолони аланга олган пайтдан то 2024 йил 8 декабрда Асад режими якун топгунига қадар Американинг Сурияга оид мақсадлари аниқ ва равшан эди. Қўзғолоннинг экспорт қилинишига ва Сурия режимининг қулашига йўл қўймаслик, шу билан бирга унга нисбатан фақат косметик ўзгаришлар киритишда ўз ифодасини топган бу мақсадлар ҳозиргача ўзгаргани йўқ. Ўзгаришлар фақат услуб ва воситаларда амалга оширилди, аслида эса улар ҳам шу мақсадларга хизмат қилиш учун қабул қилинган эди. Шунинг учун муайян воситалар ўз вазифасини йўқотса, албатта янгисига алмаштирилиши табиий ҳол ҳисобланади. Американинг Суриядаги нуфузига келсак, у ҳеч қачон муҳокама мавзуси бўлмаган. Чунки барча кучлар Америка белгилаган доирадан ташқарига чиқмасдан ҳаракат қиларди. Айрим кучлар томонидан амалга оширилган ҳаракатлар эса рақобат эмас, балки шовқин-сурон кўтариш ва эътиборни чалғитишга уринишдан иборат эди. Россия ва бошқа кучлар эса Америка стратегиясини амалга ошириш учун қўлланилаётган воситадан бошқа нарса эмасди.

АҚШ очиқ сиёсат йўлини танлаши биланоқ, Европа Иттифоқи Сурияга қўйилган санкцияларни бекор қилди. Бу қарор доирасида молия ва энергетика соҳаларидаги чекловлар олиб ташланди, шунингдек, Сурия Марказий банки санкциялар рўйхатидан чиқарилди. Россияда эса ташқи ишлар вазирининг ўринбосари Сергей Вершинин Россиянинг Сурия ҳукумати билан Суриядаги Россия ҳарбий базаларининг мақоми юзасидан музокараларни давом эттираётганини маълум қилди. Яҳудий вужуди ташқи ишлар вазири Гидон Саар эса Шара билан Трамп учрашувидан сўнг Тель-Авивнинг янги Сурия режими билан яхши муносабатлар ўрнатишни хоҳлаётганини айтди. Бу эса Трампга йўналтирилган ижобий нома бўлиб, босқинчи вужуднинг Трамп ҳимояси остида Сурия билан битим тузишни истаётганига ишора қилиши мумкин. Бошқа тарафдан эса Барак (Эҳуд Барак) босқинчи вужуд билан Сурия ўртасида ҳужум қилмаслик шартномасини имзолаш мақсадида музокаралар ўтказиш таклифини илгари сурди.

Ҳақиқий кураш Уммат билан АҚШ бошчилигидаги бутун Ғарб ўртасида кечди. АҚШ Конгресси Асад режимига қарши курашаётган суриялик жангчиларни қўллаб-қувватлаш учун миллионлаб доллар ажратди. Шу мақсадда шимол ва жанубда икки марказий штаб тузилди ҳамда қўзғолончилар ҳаракатлари шу идораларга боғлаб қўйилди. Бу йўлда АҚШ кўплаб давлатлар, ташкилотлар ва шахслардан фойдаланди.

Сурия Ғарбий Осиёнинг Ўрта Ер денгизи соҳилига чиқадиган асосий йўл ҳамда Арабистон кўрфази минтақаси билан Европа ўртасида қуруқлик ва денгиз орқали боғловчи ҳалқа ҳисобланади. Шу билан бирга, у Арабистон кўрфази ва Эрондан Европага энергия етказиб бериш учун муҳим дарвоза вазифасини бажаради. Суриянинг текис географик тузилиши тоғлар каби табиий тўсиқлардан деярли холи бўлгани сабабли, Европага энергия етказиб бериш маркази бўлишга интилаётган тоғли Туркияга қараганда бу ерда нефть ва газ қувурларини қуриш анча осон ва арзон тушади. Шу боис Сурия Яқин Шарқдаги, жумладан Эрон ва Арабистон кўрфази минтақасидаги энергия манбаларининг Европага чиқишида табиий ўтиш нуқтаси ва стратегик транзит йўли сифатида катта аҳамият касб этади.

Сурия муҳим табиий газ конларига эга бўлиб, тарихий ва мустамлакачилик нуқтаи назаридан ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Зеро унинг исломий тарихи, Европадаги роли ва алоқалари, шунингдек, келажак истиқболлари ҳақидаги қарашлар ҳам ана шу аҳамиятни белгилайди. Бундан ташқари, Шом юрти ҳақида Ислом манбаларида келган ривоятлар, унинг фазилати ва ўзгариш жараёнларидаги ўрни ҳам унинг бу мавқеини янада мустаҳкамлайди. Шу боис Ғарб бутун Шом минтақасига бошқа юртларга нисбатан мутлақо ўзига хос ва алоҳида назар билан қарайди. Гарчи барча мусулмон юртлари бир хил тамойилга эга бўлса-да, Шом юрти ўзига хос бир қатор хусусиятлари билан ажралиб туради.

Айнан шу омиллар туфайли Америка Суриядаги қўзғолонга жиддий эътибор қаратди. Чунки бу қўзғолоннинг табиати Араб баҳори воқеаларидан тубдан фарқ қилар эди. У Росулуллоҳ ﷺ байроғини кўтариб, Исломни татбиқ этишга даъват қилди ва исломий ғояларга асосланган ҳаракатларни юзага келтирди. Шу сабабли, дунёнинг турли мамлакатларидан мусулмонлар Шом қўзғолонини қўллаб-қувватлашда бир-бирлари билан мусобақалаша бошладилар.

Башар Асад режими қулаганидан сўнг, Америка мавжуд сиёсий тузумни, ҳатто унинг раҳбари четлатилган ҳолатда ҳам сақлаб қолишга интилиб, бу вазифани Туркия зиммасига юклади. Зотан, ундан аввал ҳам Туркияга Сурия масаласида муҳим рол берилган эди. Мазкур масъулиятнинг Туркияга топширилиши унга ҳатто устидан ҳукм чиқарилган ва халқаро қидирувга берилган айрим шахсларни танлаб олиш имкониятини яратди. Бироқ, айни пайтда, Туркиянинг тайёргарлик ишлари анча олдин бошлангани ва унинг Жўлоний билан алоқалари илгари ҳам мавжуд бўлиб, бу ҳеч кимга сир эмаслиги маълум. Туркиянинг унга кўрсатган ҳарбий ёрдами ва қўллаб-қувватлови, шунингдек, қўзғолондан кейинги ҳомийлиги кенг жамоатчиликка маълум. Унинг Суриядаги роли барчага равшан ва бу ҳеч ким учун яширин эмас.

Башар Асад режими қулаганидан сўнг, вазият тубдан ўзгарди ва воқеалар тез суръатлар билан ривожлана бошлади. Суриянинг ички ва ташқи сиёсат соҳаларида кўплаб зиддиятлар ҳамда катта фарқлар намоён бўлди. Шубҳасиз, қўзғолонни қўллаб-қувватловчи муҳитнинг талаблари билан нуфуз соҳиби Америка ва янги ўйинчи сифатида саҳнага чиққан яҳудий вужуди ўртасида қарашлар ва режаларда тафовут яққол кўринди. Бироқ, сўнгги ҳал қилувчи сўз ҳануз Америка ихтиёрида қолмоқда. Шундай экан, асосий савол туғилади: Америка нима истаяпти?

Американинг янги маъмуриятга қўяётган талаблари кўп қиррали бўлиб, уларнинг бир қисми Суриянинг ички сиёсатига, яна бир қисми эса ташқи сиёсат соҳасига тааллуқлидир.

Ички сиёсатга оид масалалар қуйидагилардан иборат: Ислом, конституция, давлатнинг фуқаролик шакли; кичик этник гуруҳларнинг ҳокимият ва бошқарувдаги роли ва уларнинг Дамашқ билан муносабатлари; бошқарув тизимининг шакли, федерализм масаласи; армияни ташкил этиш; қўзғолончиларни интеграция қилиш, яъни амалдаги режим таркибига қўшиш; қуролларни назорат остига олиш ва уларни давлат қўлида тўплаш; хорижлик жангчилар масаласида эса уларнинг бир қисмини чиқариб юбориш, бошқаларини қувғин қилиш, фаластинлик жангчиларни эса бутунлай бадарға қилиш. Зеро, мудофаа вазирлиги «35 минг нафар хорижлик жангарининг янги тузилган 84-бригада таркибига жалб этилиши» ҳақида расман маълумот берди. Бу масалада Американинг позицияси ўзгаргани яққол кўзга ташланмоқда. АҚШ элчиси Барак таъкидлаганидек, хорижлик жангариларнинг жиҳодий жамоаларга қўшилиб кетишини олдини олиш мақсадида, уларни мамлакатдан чиқариб юборишдан кўра давлат тузилмалари доирасида сақлаб қолиш мақбулроқ йўл сифатида кўрилмоқда.

Шунингдек, хусусийлаштириш, инвестиция масалалари ва Америка компанияларининг, айниқса, газ ва нефть соҳаларидаги ролига оид талаблар ҳам қўйилмоқда. 29 май куни Сурия ҳукумати энергетика соҳасида халқаро компаниялар билан умумий қиймати 7 миллиард долларлик шартнома имзолади. Ушбу компаниялар қаторида Қатарнинг UCC Holding, Power International, Urbacon Holding, шунингдек Туркиянинг Kaylon GES Enerji Yatırımları ва Cengiz Enerji компаниялари ҳам мавжуд.

Ташқи сиёсатга оид талаблар орасида эса қатор шартлар мавжуд. Жумладан, яҳудий вужуди билан муносабатларни нормаллаштириш, унга таҳдид солмаслик ҳамда «Иброҳим келишувлари»га уйғунлик каби шартлар алоҳида ўрин тутмоқда. «Америка Суриядан нима хоҳлаяпти?» сарлавҳаси остидаги Ал-Жазира мақоласида қуйидагича таъкидланади: «Бироқ Трампнинг Шара билан учрашуви унинг Сурияга нисбатан қўллаган ягона қадами бўлиб қолмади. АҚШ президенти мамлакатга нисбатан жорий этилган санкцияларни босқичма-босқич бекор қилиш ниятида эканини маълум қилди. Трамп бу санкцияларни «ваҳшиёна» ва «тўсиқ бўлувчи» деб баҳолар экан, Суриянинг «қайта тикланиши ва мустақил равишда оёққа туриши вақти келди», дея таъкидлади». Ушбу эълон Сурияни жаҳон молиявий тизимидан тўла ажратиб қўйган кескин санкциялар ўн йилдан ортиқ давом этганидан сўнг янгради. Аниқки, Вашингтон янги Сурия ҳукуматига нисбатан тамоман янгича ёндашувни қўллай бошлади. Изоляция ва жазо сиёсатидан шартли аралашиш ҳамда эҳтиёткор қўллаб-қувватлаш сиёсатига ўтилди. АҚШ расмийлари эса, агар Дамашқнинг ўтиш давридаги ҳокимияти сиёсий ечим йўлидан оғишмасдан борса ва халқаро талабларни ҳисобга олса, улар билан ҳамкорлик қилишга тайёр эканликларини маълум қилди.

Кўп сонли ва турли йўналишдаги талаблар қаршисида янги маъмуриятнинг позицияси юксак даражада Америка талаблари билан уйғун экани яққол кўзга ташланмоқда. У ҳатто Америкага нисбатан дўстона муносабат, розилик ва бўйсуниш ҳолатини намоён этмоқда. Шу билан бирга, у яҳудийлар билан музокараларда иштирок этиб, Сувайдадаги масалада шармандали бўйсунишини кўрсатди. Бундан аввал эса хорижлик жангарилар ва қўзғолонни қўллаб-қувватловчилар масаласида ҳам худди шу каби ҳолат кузатилган эди.

Хулоса ўрнида айтиш жоизки, Америка Қўшма Штатлари мавжуд режимни сақлаб қолишга муваффақ бўлди ва янги малай олдинги малай бажара олмаган вазифаларни амалга ошириши учун, бирини иккинчисига алмаштирди. Шундай экан, қўзғолончилар кимнинг ортида жамланаётганини англаб етадиларми? Жўлоний гуруҳи ва унинг ортида турганлар «воқелик зарурати» ва «рухсат этилган енгилликлар» қоидаларини, ҳатто «Ҳудайбия сулҳи»ни мисол қилиб, турли найранглар билан фикрларни чалғитишга уринаётган экан, қўзғолончилар бу ҳолатни англаб етадиларми?

Роя газетасининг 2025 йил 13 август, чоршанба кунги 560-сонидан