Американи Марказий Осиёда илдамлашга ундаётган омилллар

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

АҚШ Марказий Осиёнинг нодир ер ости бойликларига қизиқиш билдирмоқда, чунки Украина захиралари Қўшма Штатлар эҳтиёжларини қондириш учун етарли эмас. Бу ҳақда National Interest нашри стратегик ресурслар ҳақидаги таҳлилий мақолага таяниб хабар берди. Нашрнинг маълумотига кўра, Вашингтон Америка саноати ва юқори технологияли тармоқлари учун ҳаётий муҳим бўлган нодир ер элементларини қўлга киритишнинг турли вариантларини кўриб чиқмоқда. “Украинадаги нодир ер ости бойликлари бўйича келишув бу – фақат биринчи қадамдир. Мамлакат ҳудудида нодир ер элементларининг жаҳон захираларининг атиги беш фоизи ва АҚШ учун муҳим бўлган 50 та ресурслардан 22 таси мавжуд” дейилади мақолада. “Штатлар қўшимча қазиб олиш вариантларини ўрганиши керак. Улардан бири Марказий Осиё бўлиши мумкин”.

Нашрнинг қайд этишича, ушбу металларга нисбатан жаҳон монополияси ҳамон Хитойга тегишли, бироқ АҚШ муқобил манбаларни қидирмоқда ва Марказий Осиёни истиқболли минтақа сифатида кўриб чиқмоқда. Ҳисоботларга кўра, у ерда нодир ер минераллари жаҳон захираларининг катта қисми жойлашган. АҚШ нодир ер элементларига киришни кенгайтиришга умид қилаётган экан, Марказий Осиё давлатлари билан яқинроқ алоқалар ўрнатиш муҳим аҳамиятга эга.

Шунингдек, “Марказий Осиё давлатлари Россия ва Хитойнинг умумий манфаатлари зонасида жойлашгани, бу эса Вашингтоннинг минтақанинг стратегик ресурсларига эришиш режаларини мураккаблаштириши мумкин”, дейилади мақолада. National Interestнинг фикрича, АҚШ ушбу минтақадан нодир ер металларини қазиб олиш ва етказиб беришда ўз улушини таъминлаш учун Москва ва Пекин билан рақобатлашишига тўғри келади.

Дарҳақиқат, Марказий Осиё географик жойлашуви жиҳатидан стратегик аҳамиятга эга минтақа бўлиши билан бирга, табиий бойликларнинг улкан захирасига ҳам эга. Хусусан, Қозоғистон, Ўзбекистон ва Туркманистонда нефть, газ ва кўмирнинг катта захиралари мавжуд. Шунингдек, минтақада нодир ер элементлари ва бошқа стратегик минералларнинг капиталистларнинг сўлагини оқизадиган даражада захиралари бор. Каспий сиёсати маркази ва Халқаро солиқ ва инвестиция маркази томонидан эълон қилинган ҳисоботларга кўра, Марказий Осиё дунёдаги нодир ер минералларининг катта қисмини ўз ичига олади. Шу сабабли, Европа Иттифоқи Марказий Осиё билан муносабатларда фаол позицияни эгаллай бошлади. 2025 йил 4 апрель куни Ўзбекистоннинг Самарқанд шаҳрида тарихда биринчи марта ЕИ ва Марказий Осиёнинг беш давлати – Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон етакчилари саммити бўлиб ўтди. Ушбу саммит Европа Иттифоқи ва Марказий Осиё ўртасидаги муносабатларни стратегик ҳамкорлик даражасига кўтарди ҳамда ҳамкорликнинг муҳим йўналишларини белгилаб берди. Европа Иттифоқи Марказий Осиё билан Европани боғлайдиган алоқаларни яхшилаш ва муҳим минерал ресурсларни ривожлантириш лойиҳалари учун минтақага 12 миллиард евролик инвестиция пакетини таклиф қилди. Европа Иттифоқининг минтақага қўйган бундай жиддий қадами нафақат Россия ва Хитойни, балки Американи ҳам шошириб қўйди. Дарҳол АҚШнинг Ўзбекистондаги элчиси Жонатан Хеник АҚШда ноқонуний яшаётган Ўзбекистон фуқароларига мурожаат билан чиқиб: “Сўнгги бир неча йил ичида кўрганимиздек, кўплаб ўзбекистонликлар Марказий Америка ҳудудидаги хавфли йўллар орқали АҚШга киришган. Бунинг натижасида тахминан АҚШда ноқонуний бўлиб турган минглаб ўзбекистонликлар бор. Очиғини айтганда, мен бу шахсларга Ўзбекистонга ўз ихтиёрлари билан қайтишни маслаҳат берардим. Акс ҳолда улар АҚШда қамоққа олиниши ёки депортация қилиниши мумкин”, – деб таъкидлади дипломат. Бунинг ортидан, АҚШ ноқонуний мигрантлар масаласи фонида Вашинтонга борган Ўзбекистоннинг расмий делегацияси билан иккита муҳим натижага эришди.

Биринчиси, хавфсизлик бўйича – Ўзбекистоннинг ИШИДга қарши глобал коалицияга тўлақонли аъзо бўлиши, иккинчиси эса, иқтисодий жиҳатдан – фойдали қазилмалар соҳасида, хусусан, конларни қидириш ва қазиб олишга инвестициялар киритиш бўйича бир қатор келишувлар имзолади. Ушбу келишувлар Америка компаниялари учун стратегик материалларга эркин кириш имконини беради. Бу билан АҚШ Ўзбекистон билан муносабатларида асосий эътибор нодир ер элементларига эга чиқиш эканлигини очиқ кўрсатиб қўйди. Чунки бугунги кунда Хитой нодир ер металларига бўлган монополиясини сақлаб қолмоқда. Хитой компаниялари дунёдаги нодир ер материалларининг тахминан учдан икки қисмини қазиб олади. Қўшма Штатларнинг жаҳондаги нодир ер материалларини ишлаб чиқаришдаги улуши 12 фоизни ташкил этиб, анча орқада қолмоқда. Қўшма Штатлар Хитой билан савдо урушида муваффақият қозониши учун бу тафовутни қисқартириши зарур. Шу сабабли, нодир ер металларига бўлган имкониятини кенгайтириш умид қилинаётган Марказий Осиё давлатлари билан яқинроқ алоқалар ўрнатиш Америка учун муҳим аҳамиятга эга.

Бироқ Марказий Осиёда Россия ва Хитойнинг ҳам ўз манфаатлари ва таъсири мавжуд. Шундай экан, минтақадаги фойдали қазилмалар учун курашнинг мураккаб геосиёсий жараёни бўлиши кутилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, Марказий Осиё ўзининг бой ресурслари ва Евроосиё қитъасининг юрагида жойлашган стратегик аҳамияти туфайли бу минтақага мустамлакачи давлатлар жиддий эътибор қаратмоқда. АҚШ, бу ўринда, Украина бўйича тузилиши кутилаётган келишувдан сўнг Россияни Хитойдан ажратиб олгач, Хитой билан савдо курашининг кучайиши фонида Марказий Осиёга қўйган қадамини мустаҳкамламоқчи. Икки оёғини иккита қайиққа қўйиб олган ўзбек режимига келсак, кучли тўлқинлар қаршисида унинг учун икки йўл қолади: бири иккала оёғини ҳам битта қайиққа қўйиш бўлса, иккинчиси Ислом мабдасига юзланиш. Биринчисини танласа, ғарқ бўлиб кетишдан вақтинчалик сақланиши мумкин, лекин иккала оёғини қўйган қайиқнинг тез кунда чўкиши муқаррар бўлгани учун у билан биргаликда барибир чўкиб кетади. Иккинчиси, яъни Исломга мукаммал юзланса, мана шу йўл унинг учун дунё ва охиратдаги ҳақиқий халоскори бўлади. Аллоҳ таоло айтади:

وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

– “Албатта, бу Менинг тўғри йўлимдир. Шундай экан, унга эргашинглар. Бошқа йўлларга эргашманглар, у йўллар сизларни Унинг йўлидан ажратади. Аллоҳ сизларга шуни васият қилмоқда, шоядки тақводор бўлсангиз”.   (Анъом:153)

Устоз Абдул Азиз Ўзбекий

Роя: 550-сон