Ҳаво ифлосланиши муаммоси ҳақида мулоҳаза
Ҳаво ифлосланиши муаммоси ҳақида мулоҳаза
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Ҳаво ифлосланиши атрофидаги баҳслар энди экологлар доирасидаги тор муҳокама эмас, оддий одамларнинг кундалик хавотири, оилаларнинг соғлиги, болаларнинг келажаги ҳақидаги реал ташвишга айланди. Аммо айнан шу кунларда айрим мансабдор расмийлар ва ҳатто баъзи имомлар томонидан ижтимоий тармоқлардаги эътирозларни “провокация”, “нафратдан келиб чиққан” деб баҳоланиши жамиятни янада хавотирга солмоқда. Бироқ савол барибир ўринли:
Муаммо оддий одамлардами? Ёки муаммо одамларга етгунча ҳал қилиниши мумкин бўлган масалаларни ечмай қўйган тизимдами?
Бу савол ҳеч қандай провокация эмас. Бу – нафас ҳақидаги савол, демак, бу – ҳаёт ҳақидаги савол.
Давлат механизми қаерда ишдан чиқяпти?
Ҳаво ифлосланишининг ўсиши техник ёки демографик омилга боғлиқдек туюлиши мумкин. Аслида эса муаммонинг илдизи – режалаштиришдаги тизимли етишмовчиликлар, олдиндан профилактика қилиш механизмларининг йўқлиги ва девончилик иерархиясида вазифаларнинг нотўғри тақсимланганидир.
Бугунги кун манзараси шундан иборат:
Муаммони олдиндан кўра оладиган тузилмалар амалиётда мавжуд эмас.
Реакция фақат кечикиб, жамоат босими кучайганда пайдо бўлади.
Назорат органлари жазолаш учун бор, аммо олдини олиш учун самарали эмас.
Жамоатчилик фикри маслаҳат манбаи сифатида эмас, балки хавф манбаи сифатида қабул қилинади.
Бу ҳолатнинг ўзи тизимнинг инерцион, яъни кеч реакция қиладиган ва бюрократик қотиб қолган модел эканини кўрсатади.
Институционал назорат нега самарасиз?
Муаммонинг яна бир қатлами – институционал назорат ва жавобгарлик механизмларининг заифлиги.
Ўзбекистондаги қатор йирик иқтисодий соҳалар:
- шаҳарсозлик,
- тоғ-кон ва металлургия,
- нефтни қайта ишлаш,
- цемент ва керамика саноати
каби тармоқларда фойда юқори. Шу боис манфаатдор гуруҳлар – маҳаллий ёки хорижий бўлишига қарамасдан – экологик стандартларни иккинчи даражали масала сифатида кўради.
Чунки улар учун:
фойда – биринчи ўринда,
экологик хавфлар эса – кейинги ўринда.
Натижада экологик хавфларни бартараф этиш масаласи узоқ муддатларга суриб қўйилади. Давлат идоралари эса, бу соҳаларни қатъий назорат қилиш учун ўзларида институционал қудрат ҳам, сиёсий иродани ишга солишга қобилият ҳам топа олмаяпти.
Хулоса: демак, муаммо халқда эмас, тизимда.
Бугунги эътирозлар – провокация эмас. Бу – одамларнинг ўз фарзандлари нафас олаётган ҳаво ҳақидаги табиий ва ҳақли хавотири. Ва бу хавотирни “таскинлаш” эмас, балки эшитиш, тушуниш ва амалий чорага айлантириш зарур.
Агар тизим олдиндан режалаштирмас экан;
агар назорат жавобгар бўлмас экан;
агар манфаатдор гуруҳлар экологик хавфни менсимас экан;
бундай вазиятда ижтимоий тармоқлардаги эътирозлар – жамиятнинг ўзи берган табиий сигналдир.
Ҳар қандай жамиятда бу каби сигналлар – провокация эмас, балки оғриқнинг аниқ жойини кўрсатувчи диагностикадир.
Аллоҳ таоло айтади:
ظَهَرَ ٱلْفَسَادُ فِى ٱلْبَرِّ وَٱلْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِى ٱلنَّاسِ لِيُذِيقَهُم بَعْضَ ٱلَّذِى عَمِلُوا۟ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُون
“Одамларнинг ўзлари қилган қилмишлари сабабли қуруқликда ҳам, денгизда ҳам (турли) офат-балолар юз берди. (Бу бало ва офатлар одамлар қилаётган гуноҳ-маъсиятларидан) қайтишлари учун, уларга қилган айрим гуноҳларининг (жазосини) тотдириб қўйиш учундир”. (Рум:41)
03.12.2025й
