بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ҳаёт борасида фикрий уйғониш

Фикрий уйғониш инсоннинг фикрий жиҳатдан юксалиб (ўсиб) боришини таъминловчи асосий омилдир. Аввало, фикрий уйғонишнинг яшаш тарзидаги зарурати тўғрисида гапириб ўтсак. Инсонларнинг ҳаётига назар солсак, уларнинг яшаш тарзи амаллари кетма-кетлигидан ташкил топганлигини кўришимиз мумкин. Мисол учун бир инсон ҳунар ўрганиб, шу ҳунари бўйича уста бўлиб, сўнгра шу ҳунарини ишлатиб ҳаракат қилиб маблағ топиб яшаётган бўлса, бундай инсонни ҳунарманд инсон ва ҳунари ортидан кун кўрадиган инсон, деймиз. Яна бир мисол, бошқа инсон ўқиб, илм олиб, олий маълумотга эга бўлиши ва шу маълумоти бўйича амал қилиши ортидан бундай инсонни зиёли инсон, деб атаймиз. Бошқа бир инсонни ибодатгўй ва бошқасини деҳқон деймиз. Бундай баҳо беришимизга уларнинг амаллари сабаб бўляпти. Булардан кўринадики, инсоннинг амаллари унинг яшаш тарзини шакллантиради.

Инсоннинг амаллари унинг тушунчалари билан боғлиқ бўлади. Яъни инсоннинг бирор нарса тўғрисидаги тасаввури унинг шу нарсага нисбатан муносабатини белгилайди. Мисол инсон бирор соҳани пул топиш осон бўлган ва у бажара оладиган иш деб билса, шу амални бажаришга ҳаракат қилади. Бошқа инсон эса, бу соҳани пул топиш учун самарасиз, деб билиши ёки ўз имкониятидан ташқаридаги амал, деб билиши ортидан бу ишга киришмайди. Ёки бир инсоннинг бошқа бирор инсонга нисбатан яхши инсон, деган тушунчаси ёки ёмон инсон, деб билиши шу инсонга нисбатан унинг муомала тарзининг қандай бўлишини белгилайди. Мисол учун бир инсонни ишончли, яхши инсон, омонатга ҳиёнат қилмайди, деган тушунчангиз шу инсонга бирор қимматбаҳо нарсангизни омонат қолдиришингизга сабаб бўлади. Ёки бунинг акси. Кўриб турибмизки, инсоннинг  тушунчаси  унинг  амалларига таъсир ўтказувчи асосий омилдир.

Тушунча инсонда фикрлаш орқали вужудга келади. Яъни фикрлаш орқали воқеликнинг маълумотга боғланиши ёки маълумотнинг воқеликка боғланиши инсонда тушунчани шакллантиради. Демак, бу жараёнда инсондаги фикрлаш савияси муҳим рол ўйнайди. Инсондаги фикрлаш савияси ундаги маълумотларнинг кўплиги ва бу маълумотларни ўз ўрнида ишлата олиши билан ўлчанади.

Энди ҳаёт майдонидаги фикрий уйғонишга келсак, бу дунё ҳаётининг нима эканлигини тушунтириб бера оладиган ва ундаги муаммоларга ечим бера оладиган мабдани тушуниш билан бўлади. Яъни ҳар қандай мабда ўз тузумига эга бўлган ақидадир, унда фикрат ва тариқат қисмлари мавжуд, шуларни тўғри тасаввур қила олиш инсонни бу дунё ҳаёти борасида уйғонишига сабаб бўлади. Чунки мабда бу дунё ҳаёти тўғрисида ва ундан аввалги вужуд, кейинги ҳаёт тўғрисида ҳамда бу дунё ҳаётининг аввалги вужудга ва кейинги ҳаётга алоқаси тўғрисидаги умумий (ҳаётдаги барча муаммоларга ечим бера оладиган) фикрдир. Қисқаси, мабда бу дунё ҳаётининг нима эканлигига жавоб берадиган ва ундаги ҳар бир муаммога ечимлар берадиган манбадир. Шунинг учун мабдани тушуна олган инсонда бу ҳаётда нима учун яшаётганлиги ва ўз муаммоларига қаердан, қандай қилиб ечим олиши мумкинлиги тўғрисида жавоб шаклланади.

Мабдани тушуниш инсоннинг ҳаётидаги ҳар бир соҳада ўз таъсирини кўрсатади. Яъни аввало инсондаги фикрий, маънавий жиҳат юксала боради, бу эса, инсоннинг ҳар бир жиҳатдан ўсишига сабаб бўлади. Жамиятдаги ҳаёт ҳам мабда асосига қурилгандагина ўсиш томон одимлайди. Шу ўринда, айтишимиз керакки, биз мусулмонлар эътиқод қиладиган Ислом дунёдаги уч мабданинг бири бўлиб, фақатгина у тўғрисидир. Тўғри мабда асосида уйғониш эса, ҳақиқий камолотга етказувчи асос бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

30.04.2019й.