Джеффри Сакснинг Ўзбекистон ташрифи: илм-фан, капитал ва янги геосиёсий рақобат орасида

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ

Дунё сиёсатида баъзан қурол эмас, маълумот энг катта кучга айланади. Давлатлар энди фақат армия ва дипломатия орқали эмас, балки илмий марказлар, рейтинглар, индекслар ва эксперт тармоқлари орқали ҳам таъсир ўтказади. Шу нуқтаи назардан қараганда, америкалик иқтисодчи Джеффри Сакснинг Ўзбекистонга ташрифи оддий илмий учрашув эмас, балки Марказий Осиёнинг янги геоиқтисодий аҳамияти ортиб бораётганини кўрсатувчи воқеалардан биридир.

Джеффри Сакс — Ғарб академик муҳитида шаклланган машҳур иқтисодчи. У Колумбия университети профессори, БМТнинг барқарор ривожланиш масалалари бўйича маслаҳатчиси ва Sustainable Development Solutions Network (SDSN) раҳбари сифатида танилган.

Ташрифнинг асосий мақсади SDSN Uzbekistan тармоғини шакллантириш экани айтилди. Расмий баёнотларда бу илмий ҳамкорлик сифатида тақдим этилмоқда. Бироқ ҳар қандай халқаро ташаббус каби унга геосиёсий нуқтаи назардан ҳам баҳо бериш лозим.

SDSN учун нега айнан Ўзбекистон?

Россия–Украина уруши, глобал таъминот занжирларининг ўзгариши, Хитойнинг “Бир макон, бир йўл” лойиҳаси ва Европанинг янги транспорт йўлларига эҳтиёжи, шунингдек, АҚШ ва Ғарб давлатларининг Марказий Осиёда ўз таъсирини кучайтиришга бўлган интилиши ҳам минтақанинг стратегик аҳамиятини оширмоқда.

Биринчидан, Ўзбекистон Марказий Осиёдаги энг катта аҳолига эга мамлакат. Унинг қарийб қирқ миллионлик аҳолиси ва катта бозор имкониятлари халқаро капитал учун жиддий қизиқиш уйғотади.

Иккинчидан, у минтақа давлатларининг деярли барчаси билан чегарадош.

Учинчидан, Тошкент сиёсий, иқтисодий ва илмий марказ сифатида минтақада катта таъсирга эга.

Сакс маърузасида Ўзбекистонни “жаҳон иқтисодий оғирлик маркази”га яқинлашиб бораётган давлат сифатида тасвирлади. Бу фикр рамзий маънода айтилган бўлса-да, унинг ортида муҳим геоиқтисодий сигнал бор: XXI асрда Осиёнинг роли ошиб бормоқда ва Марказий Осиё бу жараёндан четда қолмайди.

SDSN — фақат илм-фанми ёки таъсир воситасими?

SDSN расмий жиҳатдан илмий тармоқ. У давлатларга иқтисодий ривожланиш, экология, таълим, энергетика ва бошқа соҳалар бўйича тавсиялар ишлаб чиқишда ёрдам беради. Ғарб инвесторлари сармоя киритишдан аввал мамлакатнинг сиёсий барқарорлиги, иқтисодий салоҳияти, табиий ресурслари ва ислоҳотларини баҳолайди. Ким маълумот ишлаб чиқарса, маълум даражада қарорларга ҳам таъсир кўрсатади.

Шу сабабли SDSN каби тармоқлар фақат олимлар учун эмас, давлатлар, халқаро молия ташкилотлари ва хусусий сектор учун ҳам аҳамиятли бўлиши табиий.

Ғарб иқтисодий қараши ва Ўзбекистон манфаати

Бу ерда яна бир муҳим жиҳат бор. Джеффри Сакс Ғарб капиталистик иқтисодий мактабида шаклланган олим. Унинг ёндашувларида бозор, инвестиция, глобал интеграция ва халқаро капитал ҳаракати муҳим ўрин тутади. Бу ёндашувнинг «ижобий» томонлари ҳам бор: инвестициялар, технология, билим ва иш ўринлари олиб келиши мумкин. Ўзбек ҳукумати катта эҳтимолда айнан шу жиҳати учун ҳамкорликка ошиқмоқда.

Лекин тарих ҳам ва воқелик ҳам шуни кўрсатадики, ҳар қандай ташқи капитал, шубҳасиз, ўз манфаатини биринчи ўринга қўяди. Мустамлакачилик «даврида» ҳам кўп ҳолларда “савдо”, “тараққиёт” ва “цивилизация” шиорлари ортида улар учун катта иқтисодий манфаатлар турган.

Шу боисдан Ўзбекистон учун асосий савол – хорижий ҳамкорлик бор ёки йўқлиги эмас, балки асосий савол бу – ҳамкорлик кўпроқ кимнинг манфаатига хизмат қилади, деган ёндашувдир.

Ўзбекистон қандай хавфларга эътибор бериши керак?

Биринчи хавф – табиий ресурслар ва стратегик соҳаларда ташқи манфаатларнинг устун келиши, яъни ресурсларнинг катта қисми инвесторлар қўлига ўтиб кетиши.

Иккинчи хавф – мамлакат иқтисодиёти фақат ташқи капитал эҳтиёжларига мослашиб қолиши. Мисол учун: Қарз ва ташқи молияга ортиқча боғлиқлик. Ташқи молияга асосланган моделнинг хавфи шундаки, агар иқтисодий ўсиш аҳоли даромадлари ўсишидан тезроқ кенгайса ва бу қарз ҳисобига бўлса, келажакда қарз юки ортиши мумкин. Эслатиб ўтиш лозимки, марказий банк ҳисоботига кўра, кредит олган аҳолининг қарз юки (кредит тўловининг даромадга нисбати) ўртача 37 фоиз атрофида бўлган.

Учинчи хавф – рейтинглар ва индекслар орқали мамлакат ҳақидаги тасаввурни бошқалар шакллантириши. Энг катта бойлик – маълумот, билим ва мустақил қарор қабул қилиш қобилиятидир.

Агар давлат ўзининг миллий стратегияси, илмий мактаби ва мустақил таҳлил марказларига эга бўлмаса, бошқалар ишлаб чиққан баҳолар унинг келажак қарорларига таъсир қилиши муқаррардир. Замонавий дунёда индекслар ва рейтинглар оддий статистика эмас. Улар капитал ҳаракатига таъсир қилувчи воситага айланган. Шунинг учун Ўзбекистон фақат рейтингларда юқори ўрин эгаллашга эмас, балки ўзининг миллий манфаатларига мос мустақил баҳолаш тизимларини ҳам ривожлантиришга ҳаракат қилиши муҳимдир.

Хулоса:

Джеффри Сакснинг Ўзбекистонга ташрифи – бу бир олимнинг шунчаки саёҳати эмас, балки Марказий Осиёнинг дунё иқтисодий тизимидаги аҳамияти ошиб бораётганининг белгисидир.

Ўзбекистон бу жараёндан унумли фойдаланиши мумкин. Илм-фан, технология, инвестиция ва тенг манфаатга асосланган халқаро ҳамкорлик мамлакат тараққиёти учун имконият эшикларини очиши мумкин.

Аммо имконият билан бирга масъулият ҳам келади. Ғарбнинг ҳар  бир инвестори ўзбек халқининг фаровон яшашини эмас, ўзининг бойлигини оширишни истайди. Чунки тарихда давлатлар фақат қурол билан эмас, балки иқтисодий боғлиқлик орқали ҳам таъсир остига тушган. Шу ўринда эслатиб ўтиш лозимки, 2025 йил якунида Ўзбекистон давлат қарзи 46,85 миллиард доллар атрофида бўлган…

Ғарб иқтисодий модели ва исломий адолат мезони ўртасидаги фарқ ер ва осмон кабидир. Капитализм ўзининг бутун тарихида ҳеч қандай ёт давлатни ривожлантирмаган, аксинча, ўзига иқтисодий ва сиёсий қарам қилиб келган.

Исломий иқтисодий қарашда эса, масала фақат бойликнинг кўпайишида эмас, балки бойлик асосан қандай йўл билан топилаётгани ва у жамиятда қандай тақсимланаётгани билан боғлиқдир.

Исломда мол-дунё инсоннинг мутлақ ҳукмронлигидаги нарса эмас, балки Аллоҳ томонидан берилган омонат ҳисобланади. Аллоҳ таоло  айтади:

آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُم مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ ۖ

“(Эй инсонлар), Аллоҳга ва Унинг Расули (Муҳаммад алайҳис-салом)га иймон келтиринглар ҳамда У зот сизларни Халифа қилиб қўйган нарсалардан (яъни вақтинча қўлларингизда турган, Аллоҳ берган мол-давлатдан) инфоқ-эҳсон қилинглар!” (Ҳадид:7)

ْБу эътиборга кўра, иқтисодий тараққиёт фақат бир гуруҳнинг бойиши эмас, балки жамиятда адолат ва фаровонликни таъминлаши билан ўлчанади. Шунингдек, исломий мезонга кўра, сармоянинг ҳалоллиги, ҳеч кимга зарар етказмаслиги ва жамият манфаатига хизмат қилиши ҳам муҳим ҳисобланади.

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими раиси Ислом Абу Халил

18.07.2026й