بسم الله الرحمن الرحيم

МУЛККА ЭГА БЎЛИШНИНГ ИККИНЧИ САБАБИ

Мерос

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Биз туркум мақолаларимизнинг ўтган сонларида мол-мулкка эга бўлиш сабабларининг биринчиси – меҳнат тўғрисида тўлиқ ва батафсил маълумотларни тақдим қилдик. Навбатдаги мақоламизда эса, мол-мулкка эга бўлиш сабабларининг иккинчиси – мерос тўғрисида суҳбатлашамиз.

Мерос Қуръон ояти билан собит бўлган. Унинг иллатлари баён қилинмаган, муайян тавқифий (қатъий) ҳукмлари бор, гарчи баъзи қисмлари ҳақида сўз юритган бўлса-да, булар аслида кенг кўламлидир. Масалан, Аллоҳ Таолонинг:

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ

– “Аллоҳ фарзандларингизга (тегишли мерос) ҳақида бир ўғил учун икки қиз улуши баробарида мерос беришни амр қилур. Агар меросхўрлар иккидан ортиқ аёл бўлса, уларга ота қолдирган нарсанинг учдан иккиси тегур”. (Нисо:11)   деган сўзидан бир нечта ҳукмни тушунамиз.

Демак, ўғил фарзандлар қизлардан икки ҳисса ортиқ улуш олишини, ўғиллар бўлмаганда ўғилнинг ўғлига ўғилдек муомала қилинишини тушунамиз. Чунки ўғилнинг болалари фарзанд жумласига киради, қизнинг болаларига эса аксинча, ўғилнинг муомаласи қилинмайди. Чунки қизнинг фарзандлари луғавий жиҳатдан фарзанд жумласига кирмайди. Фарзандлар қиз бўлиб, иккитадан ортса, мероснинг учдан икки қисмини оладилар. Расулуллоҳ с.а.в. иккита қизга ҳам иккитадан кўпини ҳукмини чиқариб берганлар ва саҳобалар шунга ижмо қилганлар, демак, иккита қизга ҳам иккитадан ортиқнинг ҳукми юргизилади. Бу аҳкомлар оят зикр қилган умумий маънодан тушунилади, шу аҳкомлар билан ворис (меросхўр) меросдан ўз улушига ҳақли бўлади. Шунга биноан мерос Китоб, суннат ва саҳобалар ижмосида баён қилинган аҳкомларга кўра мулкка эга бўлиш сабабларидан бири бўлиб қолди.

Мерос – бойликни тақсимлаш воситаларидан бири. Бойликни тақсимлаш унинг иллати эмас, балки воқесининг (ҳақиқатининг) баёнидир. Бойликка эга бўлиш ҳалол қилинган экан, демак, у шахслар қўлларида йиғилган бўлади. Вафотларидан кейин ҳам шундай сақланиб қолмаслиги учун уни меросхўрларга тақсимлаб бериш лозим. Амалиётда бойликни тақсимлаш воситаси мерос эканлиги кўрилган. Чуқур назар ташланса, бойликни мерос қилиб тақсимлашда учрайдиган ҳолат учта экани маълум бўлади:

А) Биринчи ҳолатда меросхўрлар мерос аҳкомлари бўйича молнинг ҳаммасини оладилар;

Б) Иккинчи ҳолатда мерос аҳкомлари бўйича молнинг ҳаммасини оладиган меросхўрлар бўлмайди.

Масалан, бир киши вафот этиб, фақат аёли қолса ёки аёл вафот этиб, фақат эри қолса, аёл фақат тўртдан биринигина олади, мероснинг қолгани байтулмолга ўтиб кетади, агар эр қолса, фақат ярмини олади ва қолгани байтулмолга ўтади;

В) Ҳеч қандай меросхўр бўлмайди ва бу ҳолатда молнинг ҳаммаси байтулмолга, яъни давлатга ўтиб кетади.

Шу йўл билан бойлик тақсимланади ва мол меросхўрларга ўтиб, молни одамлар орасидаги иқтисодий доирада алмашиш бошланади.  Шунда бойлик бир муайян шахс қўлида тўпланиб, сақланиб ётмайдиган бўлади.

Мерос – мулкчиликнинг шаръий сабабларидан бири бўлиб, ким бирор нарса мерос олса, унга шаръий мулки сифатида эгалик қилади. Демак, мерос Ислом шариати рухсат берган эга бўлиш сабабларидан  биридир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

21.11.2018