Ерни ижарага бериш ва олиш тўрғисидаги саволга жавоб

Сайтимиз электрон почтасига Абу Сафия исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб.

Савол:

Ҳизб ут-Таҳрирнинг “Иқтисод низоми” китобида «ерни ижарага беришни ман килиниши» мавзусида ерни ижарага беришдан қайтарган хадислар бор экан, «Кимнинг ери бўлса, экин эксин ёки биродарига берсин, агар беришни хоҳламаса, ерини ушлаб турсин» шу ва шунга ўхшаш хадислар кўп келибди.

 Менинг саволим қуйидагича, бу хадислардан мени тушунишимча ерни ижарага беришдан қайтариқ бор, лекин мен тушунмай турган ерим,  ерни ижарага олса бўладими? Бу ҳадислар фақат ерни ижарага беришдан қайтарябди, лекин ерни ижарага олишлик ҳақида бирон нима дейилмайди, қисқаси ерни ижарага олса бўладими? Илтимос далиллари билан жавоб берсангизлар.

 Абу Сафия

 Жавоб:

بسم الله الرحمن الرحيم

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз, — агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)

 Ерни ижарага бериш воқеси икки шахснинг ўзаро келишув битимидан иборат, яъни ер эгаси бўлган ижарага берувчи билан ерни ижарага олувчи ўртасида келишув шартномасидир. Демак биз ушбу масалада Исломда битимлар (ўзаро келишув шартномаси) ҳукмларига эътибор қаратишимиз лозим.

 Ислом шариатида икки томонлама келишув битимларига шундай таъриф берилган: Битим – бири ийжоб қилган ва иккинчиси шу ийжобни қабул қилган икки томоннинг шариатга муносиб тарзда келишувидир. Масалан, бир нарсани савдосида, сотувчи “ушбу нарса фалон сўм”, дейиши – ийжоб, ҳаридор эса “бу нарсани шу фалон сўмга олдим” дейиши – қабул. Никоҳ битимида куёв томонидан келинга қарата “Ўзингизни мана шу кишига тан маҳрамликка бағишладингизми?” дейилиши – ийжоб, келин томонидан “Бағишладим” дейилиши – қабул. Ижара битимида бир уй эгаси “Менинг уйимда бир ой яшашнинг нархи фалон сўм” дейиши – ийжоб, уйда яшамоқчи бўлган одам “Шу уйни бир муддатга ана шу фалон сўмга олдим” дейиши – қабул.

 Ислом қонунчилигида келишув битимлари тўғрисида келган далилларнинг барчасида томонларни алоҳидадан ажратмасдан, келишув битимнинг ўзига ҳукм айтилади, масалан, савдо тўрғисида келган далилларга, у далилда сотувчининг ҳаракати тўғрисида гап кетадими ёки ҳаридорнинг олиши тўрғисидами фарқсиз, савдо тўғрисидаги ҳужжат деб қаралади, ёки никоҳ битимига алоқадор далилларда куёвнинг никоҳ жараёнида қиладиган амали тўғрисида гап кетадими ёки келиннинг амалими фарқсиз, никоҳ битими тўрғисидаги ҳужжат деб эътибор қилинади. Ва ижара битимига алоқадор келган далилларда ҳам шундай, ижарага берувчининг қиладиган иши тўғрисида гап кетадими ёки ижарага олувчининг қиладиган амалими фарқсиз, ижара тўғрисидаги далил деб эътибор қилинади.

 Демак, ерни ижарага бериш тўғрисида келган ҳужжатларга эътибор бераётганда, ушбу далилни ерни ижарага берувчининг ўзи тўғрисида келган далил деб эмас, ерни ижарага бериш битими тўғрисида келган далил деб эътибор қилинади. Ерни ижарага бериш келишув битими эса, ижарага берувчи биринчи томон ва ижарага олувчи иккинчи томонларнинг иштироки билан бўлади. Бундан келиб чиқадики, ерни ижарага бериш тўғрисидаги далиллар ерни ижарага олишни ҳам ўз ичига олади.

 Эътибор берадиган бўлсак, ерни ижарага беришни ман қилувчи ҳадисларда ер устида ижара амалиётини умумий ман қилади, бирон хос томонга (ижарага берувчи томон ёки олувчи томонга) тақиқ йўқ бўлиб, ҳалол бўлиши мумкинлигини билдирмайди.

فقد روى رافع بن خديج قال: كُنَّا نُخَابِرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وآله وسلم، فَذَكَرَ أَنَّ بَعْضَ عُمُومَتِهِ أَتَاهُ فَقَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله وسلم عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعاً، وَطَوَاعِيَةُ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وآله وسلم أَنْفَعُ لَنَا وَأَنْفَعُ. قَالَ: قُلْنَا: وَمَا ذَاكَ؟ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله وسلم: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيُزْرِعْهَا أَخَاهُ، وَلا يُكَارِيهَا بِثُلُثٍ وَلا بِرُبُعٍ وَلا بِطَعَامٍ مُسَمًّى

 Рофиъ ибн Хадийж айтади: Биз Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам даврларида ерни ижарага бериб юрар эдик. Амакиларимдан бири келиб, “Бизга фойдали баъзи ишлардан Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қайтардилар” деди. Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга итоат қилиш ҳар қандай нарсадан фойдалироқ биз учун дедик ва сўрадик “Нима экан у?”. Айтди: Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Кимнинг ери бўлса, унга экин эксин, ёки биродарига экишга берсин, уни учдан бирига, тўртдан бирига ёки қанчадир ҳосил эвазига ижарага бермасин”. Абу Довуд ривояти. Саҳиҳ.

وعن ابن عمر قال: مَا كُنَّا نَرَى بِالْمُزَارَعَةِ بَأْساً حَتَّى سَمِعْنَا رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ يَقُولُ: نَهَى رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وآله وسلم عَنْهَا

 Ибн Умар айтади: “Музораъани (ерни ижарага беришни) ёмон деб билар эдик, чунки Рофиъ ибн Хадийж мана бундай деганини эшитган эдик: “Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам музораъадан қайтарганлар””. Муслим, Шофеъий ва Ибн Қуддомалар ривояти.

عن جابر قال: كانوا يزرعونها بالثلث والربع والنصف فقال النبي صلى الله عليه وآله وسلم: مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ لِيَمْنَحْهَا، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلْيُمْسِكْ أَرْضَهُ

 Жобир розияллоҳу анҳу айтишига кўра, улар ердан чиққан ҳосилнинг учдан бири, тўртдан бири, ёки ярмига келишиб ижарага беришар эди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам бу ишдан қайтариб шундай дедилар: “Кимни ери бўлса, унга экин эксин ёки биродарига экишга берсин. Агар бундай қилмаса, уни ўзида ушлаб турсин”. Бухорий ривояти.

وروى أبو سعيد الخدري قال: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله وسلم عَنْ الْمُحَاقَلَةِ

 Абу Саъид ал Худрий айтади: “Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам муҳоқаладан (ерни ижарага беришдан) қайтардилар”. Муслим ва Насаий ривояти.

 Ушбу ҳадислар, булардан бошқа бир неча ҳадислар ва ҳатто ерни ижарага бериш жоизлигини айтадиган мужтаҳидлар далил қилиб келтирувчи ҳадисларда ҳам, барчасида гап умумий ижара амалиёти тўғрисида келган бўлиб, биронта ҳадис ёки бошқа далилда, ижарага олувчининг ҳолатига тегишли хос алоҳида гап учрамайди. Демак, юқоридаги тақиқ ҳадислари ерни ижарага бериш билан бирга уни ижарага олишни ҳам ман қилади.

 Шу ўринда мавзуга алоқадор бир ҳолатни айтиб ўтишни яхши деб билдим. Ҳадислар ижара амалиёти мавзусида омни (умумийликни) ифодалаган бўлсада, ижарага келишилаётган ерда қандай амал қилиш тўғрисида хосдир, яъни ерда экин экиш маъносининг ўзига ҳосланган бўлиб, бўш ерни экин экишдан бошқа ишларга ижарага бериш жоиздир, масалан, бино қуриш ва шунга ўхшаш, экин экишдан бошқа ҳар қандай шаръан мубоҳ ишлар учун ижарага бериш ҳаром эмас.

 Бундан ташқари, ерни ижарага беришни ман қилувчи ҳадисларнинг деярли ҳаммасида ер ижараси амалиётини “المزارعة – музораъа”, “المخابرة – мухобара”, “المؤاجرة – муьожара”, “المحاقلة – муҳоқала”, “مكارية – мукорая” сўзлари билан ифодаланган. Араб тили сарф қонунларидан биламизки, فاعَلَ , يفاعل вазнида келган сўзлар ушбу сўз билан ифодаланаётган амални икки томонлама қилинганини билдиради, яъни ушбу вазнда келган сўз билан ифодаланган ишни бир кишидан ортиқ одам ўзаро бирга (ёки бир бири билан) қилган бўлади. Масалан, قاتَلَ , يقاتل  – икки томон бир бири билан урушди, жанг қилди,خاصَمَ , يخاصم  – икки киши қозини олдига ўзаро тортишиб ҳукм сўраб, хусуматлашиб келди, صافَحَ , يصافح – икки киши ўзаро бир бирлари билан қўл бериб кўришишди, طاحَنَ , يطاحن – икки киши бир бири билан қаттиқ ёқалашди, муштлашди ва бошқа. Яъни ушбу вазнда келган сўзларда шу сўз билан ифодаланаётган амални икки томон ўзаро бирга (ёки бир бири билан) қилган бўлади ва бу сўз учун айтилган ҳукм ана шу иккала томонга тегишли бўлади, зеро, ушбу амални ижрочиси бир томон эмас, айнан иккала томон. Масалан, “مخاصة – мухосама” икки кишининг қозини олдига жанжаллашиб ҳукм сўраб келгани тўғрисидаги ҳадислар, далиллар ушбу хусуматлашганларнинг иккаласига тегишли бўлади, хусуматни аввал бошлаганнинг ўзига тегишли бўлиб, иккинчи томонга тегишсиз бўлиб қолмайди. Ёки “مصافحة – мусофаҳа” икки кишининг ўзаро қўл бериб кўришишлари тўғрисидаги ҳадис ушбу иккала кўришганларга тегишли бўлади, фақат биринчи қўл берганнинг ўзига тегишли бўлиб қолмайди. Агар биринчи хусумат бошлаган, ёки биринчи қўл узатган тўғрисида алоҳида ҳукм бўлиши керак бўлса, унда албатта, Росулуллоҳ алайҳиссалом бу тўғрида айтиб ўтадилар. Бу тўғрида саҳиҳ ҳадислар жуда кўп. Ерни ижарага беришни тақиқи тўғрисида келган ҳадисларда эса, ижарага берувчининг ўзига тегишли алоҳида ҳукм айтилаётганига бирон бир ишора, қарина йўқ бўлгани учун, ушбу ҳадисларнинг барчасида “المزارعة – музораъа, икки томонлама ер ижараси битими”, “المخابرة – мухобара, икки томонлама ер ижараси битими”, “المؤاجرة – муьожара, икки томонлама ер ижараси битими”, “المحاقلة – муҳоқала, икки томонлама ер ижараси битими”, “مكارية – мукорая, икки томонлама ер ижараси битими” амалларини қилганларнинг ҳар иккала томони, яъни ижарага берувчи ва ижарага олувчининг амаллари назарда тутилган бўлади.

 Ушбулардан шуни англаш мумкинки, ерни ижарага бериш тўғрисида келган ҳадисларда “المزارعة – музораъа”, ёки “المخابرة – мухобара” сўзларини ишлатиш билан Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам фақат ерни ижарага бераётган одамнинг қилган амалини ўзини эмас, иккала томонни ҳам назарда тутмоқдалар. Яъни “المزارعة – музораъа” қилишни ман қилишлари музораъани берувчи ва олувчининг амалларини ўз ичига олади. Тақиқ фақат музораъага (ижарага) ер берувчини ўзига тегишли бўлиб қолиши учун айнан “المزارعة”, ёки “المخابرة” сўзларини ишлатиш араб сарф қонунларига зид бўлади, бошқа сўздан фойдаланишни тақозо қилади. Ва ҳоланки, Росулуллоҳ алайҳиссалом жавомиул калим, сўзларни фасоҳат ва балоғат билан сўзловчи сифати билан сифатланган зотлар. Демак тақиқ музораъага ер берувчи ва ер олувчини ўзида жамлайди.

 Ва яна ушбу мавзуга алоқадор бошқа бир ҳолатни ҳам ёритиб кетишни яхши деб билдим. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг Хайбар ерларини ижарага берганлари тўғрисида саҳиҳ ҳадислар келган.

عن ابن عمر قال: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وآله وسلم عَامَلَ أَهْلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ

 Ибн Умар айтади: “Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Хайбар аҳлига Хайбар ерларини ўша ернинг ўзидаги дарахтлардан ёки экинлардан чиқадиган ҳосилдан бериш шарти билан бердилар”. Муттафақун алайҳ.

أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وآله وسلم عَامَلَ أَهْلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنَ النَّخْلِ وَالشَّجَرِ

 “Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам Хайбар аҳлига Хайбар ерларини ҳурмо ва бошқа дарахтлардан чиқадиган ҳосилдан бериш шарти билан бердилар”. Дора Қутний ривояти. Ҳасан.

 Лекин ушбу ҳадислардан кўриниб турибдики, Пайғамбар алайҳиссалом Хайбар аҳлига қуруқ бўш ерни эмас, ҳурмолари ва дарахтлари бор ерни ўша дарахтлардан, ёки ўша дархатларнинг тагига экилган экинлардан олинган ҳосилнинг маълум қисмидан бериш эвазига ижарага берганлар. Дарахтлари бор ерни ижарага бериш эса, ерни ижараси бобига кирмайди, балки бу мусоқот бобига киради, яъни буни музораъа (ер ижараси) эмас, мусоқот (ерни бўлишиб суғориб деҳқончилик қилиш) дейилади ва мусоқот юқоридаги ҳадис далолатига кўра ҳалол бўлади. Демак бу билан дарахтлари бор ерлар ушбу бахсимиз мавзусидан чиқиб кетди.

 Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, ерни ижарага беришни тақиқловчи ҳадисларнинг таржимасида “ерни ижарага бериш” маъносида таржима қилинган бўлсада, ушбу ҳадисларда ишлатилган сўзлар фақатгина ижарага берувчи эмас, ижарага олувчини ҳам ўз ичига олиши ва тақиқнинг маъноси умумийлиги, ижарага берувчининг ўзига хосланмаганлигига қараб айтиш мумкинки, ҳадисларда ижарага берувчи билан бирга ижарага олувчи ҳам эътиборга олинган, яъни тақиқ фақатгина ерни ижарага бериш ҳақида бўлмай, ерни ижарага олиш ҳақида ҳамдир. Яъни ерни ижарага олиш ҳам ҳаром. Валлоҳу аълам.

 Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим

02.02.2017й.