Халифалик давлати жиҳози
Халифалик давлати жиҳози
(бошқарув ва идора)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
МУҚАДДИМА
(1)
Халифалик давлатининг жиҳоз (аппарат)ларини батафсил баён қилишдан аввал қуйидаги ишларни айтиб ўтишимиз зарур.
Биринчи: Барча оламлар Раббиси фарз қилган Исломдаги бошқарув низоми – Халифалик низомидир. Бу низомда Аллоҳнинг Китоби ва Расулининг суннатига биноан Аллоҳ нозил қилган нарса билан бошқаришга берилган байъат орқали халифа тайин қилинади. Бунга Китоб, суннат ва саҳобалар ижмосидан далиллар жуда кўп.
Китобда зикр этилган далиларга келсак, Аллоҳ Таоло Расул ﷺга хитоб қилиб, шундай дейди:
فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ
– “Бас, одамлар ўртасида Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм қилинг ва сизга келган ҳақдан юз ўгириб, уларнинг ҳавойи нафсларига эргашманг!” (Моида:48)
Яна айтади:
وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ
– “(Эй Муҳаммад), улар ўртасида Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм қилинг, уларнинг ҳавойи нафсларига эргашманг ва Аллоҳ сизга нозил қилган ҳукмларнинг айримларидан сизни буриб фитнага солиб қўйишларидан эҳтиёт бўлинг!” (Моида:49)
Расулуллоҳ ﷺга одамлар ўртасида Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм қилинг, дейилган хитоб у кишининг Умматига бўлган хитобдир. Бунинг мазмуни Расулуллоҳ ﷺдан кейин одамлар ўртасида Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм қиладиган ҳокимни пайдо қилинглар, деганидир. Бу хитобдаги буйруқ қатъийликни ифода қиляпти. Чунки бу ерда хитоб мавзуси фарздир. Бу эса, усул илмида бўлганидек қатъийликка далолатдир. Расулуллоҳ ﷺдан кейин одамлар ўртасида Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм қиладиган ҳоким бу – халифадир. Мана шундай бошқарув низоми Халифалик низомидир. Бундан ташқари, ҳадлар ва бошқа ҳукмларни қоим қилиш вожибдир, улар эса ҳоким билангина қоим қилинади. «Вожиб нима билан тамомига етса, у ҳам вожибдир» қоидасига биноан шариатни қоим қиладиган ҳокимни пайдо қилиш вожибдир. Бундай ҳоким эса, халифадир. Бошқарув низоми эса, халифалик низомидир.
Суннатда зикр этилган далилларга келсак, Нофеъдан ривоят қилинишича, у киши Абдуллоҳ ибн Умар менга Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим, деди:
«مَنْ خَلَعَ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لاَ حُجَّةَ لَهُ, وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً»
«Кимки итоатдан қўлини тортса, Қиёмат кунида Аллоҳга ҳужжати йўқ ҳолатда рўбарў бўлади. Кимки бўйнида Байъат бўлмаган ҳолда вафот қилса, жоҳилият ўлими билан ўлибди». (Муслим ривояти). Набий ﷺ ҳар бир мусулмоннинг бўйнида байъат бўлишини фарз қилдилар ва кимки бўйнида байъати йўқ ҳолда вафот қилса, жоҳилият ўлими билан ўлибди, деб сифатладилар. Расулуллоҳ ﷺдан кейин байъат фақатгина халифага бўлади, бошқага эмас. Бу ҳадис ҳар бир мусулмоннинг бўйнида байъат бўлишини вожиб қиляпти, яъни халифа мавжуд бўлиши билан ҳар бир мусулмоннинг унга байъат бериши вожиб бўлади. Муслим Аъраждан, у киши Абу Ҳурайрадан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади. У киши айтдилар:
«إِنَّمَا الْإِمَامُ (الَخَلِيفَةُ) جُنَّةٌ يُقاتَلُ مَنْ وَرَائَهُ وَيُتَّقَى بِهِ»
«Имом (халифа) қалқондир, унинг ортида туриб жанг қилинади ва у билан ҳимояланилади». Муслим Абу Ҳозимдан келтиради: Мен Абу Ҳурайра билан беш йил ҳамсуҳбат бўлдим ва у кишидан Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим:
«كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَسُوسُهُمُ الأنْبِيَاءُ, كُلَّمَا هَلَكَ نَبِيٌّ خَلَفَهُ نَبِيٌّ, وَإِنَّهُ لا نَبِيَّ بَعْدِي, وَسَيَكُونُ خُلَفَاءُ فَيَكْثُرُونَ, قَالُوا: فَمَا تَأْمُرُنَا؟ قَالَ فُوا بِبَيْعَةِ الأوَّلِ فَالأوَّلِ, أَعْطُوهُمْ حَقَّهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ سَائِلُهُمْ عَمَّا اسْتَرْعَاهُمْ»
«Бану Исроилга пайғамбарлар сиёсат юргизарди. Қачон бир пайғамбар ҳалок бўлса, ортидан бошқа бир пайғамбар келарди. Мендан кейин эса пайғамбар йўқ. Халифалар бўладилар. Кўп бўладилар. (Саҳобалар бизни нимага буюрасиз? — деб сўрашди. Айтдиларки): Энг биринчисининг, яна биринчисининг Байъатига вафо қилинглар. Уларнинг ҳақларини ўзларига беринглар. Зеро, Аллоҳ улардан раият (фуқаро)ни қандай бошқарганлари ҳақида сўрайди». Бу ҳадисларда халифа қалқон, яъни ҳимоя, деб сифатланяпти. Расулуллоҳ ﷺ имомни қалқон, деб сифатладилар, бу ерда имомнинг мавжудлиги мақтаб хабар бериляпти, бу эса талабдир. Чунки хабар бериш Аллоҳ ва Расули тарафидан бўлиб, мазаммат (қоралаш)ни ўз ичига олган бўлса, у тарк қилиш талаби, яъни тақиқдир. Агар хабар бериш ўз ичига мақтовни олган бўлса, бу хабар ишни қилиш талабидир. Агар талаб қилинган ишни қилишда шаръий ҳукмни барпо қилиш, тарк қилишда шаръий ҳукмни зое қилиш бўлса, бу талаб қатъий бўлади. Бу ҳадисларда мусулмонларни бошқарадиганлар халифалар эканлиги ҳам айтиляпти. Бу эса, халифани тиклаш зарурлигини билдиради. Зеро, Расулуллоҳ ﷺ халифаларга итоат қилишга ва улар билан халифалик талашаётганларга қарши урушишга буюрдилар. Бу халифани қоим қилишга ва унинг халифалигини сақлаш учун унга қарши чиққанлар билан урушишга бўлган буйруқдир. Муслим ривоят қилади: Набийﷺ айтдилар:
«مَنْ بَايَعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ يَدِهِ، وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ، فَلْيُطِعْهُ إِنِ اسْتَطَاعَ، فَإِنْ جَاءَ آخَرُ يُنَازِعُهُ فَاضْرِبُوا عُنُقَ الْآخَرِ»
«Ким имомга Байъат қилиб унга қўлини ва қалб қўрини берса, қодир бўлганича унга итоат қилсин. Агар бошқаси келиб, ундан халифаликни талашса, кейингисининг бўйнига уринглар».
Имомга итоат қилишга бўлган буйруқ имомни қоим қилишга бўлган буйруқдир. Халифа билан халифаликни талашаётганларга қарши урушишга бўлган буйруқ битта халифа доим бўлишининг қатъийлигига далилдир.
Саҳобалар ижмосида келган далилларга келсак, саҳоба р.а. лар Расулуллоҳ ﷺнинг вафотларидан кейин Расулуллоҳ ﷺга халифа тайинлаш лозимлигига ижмо қилишган. Шунинг учун улар Абу Бакр, кейин Умар, кейин Усмоннинг ўрнига – уларнинг ҳар бири вафот этганларидан кейин – халифа тайинлаш зарурлигига ижмо қилишган. Саҳоба р.а. лар Расулуллоҳ ﷺнинг вафотларидан кейин халифани қоим қилиш учун у кишининг дафнларини кечиктиришлари ва халифани тайин қилиш билан шуғулланишлари – ваҳоланки, майитни вафотидан кейиноқ дафн қилиш фарз эди – саҳоба р.а. ларнинг ижмосини таъкидлайди. Расулуллоҳ ﷺни дафн қилиш ва тайёрлашлари вожиб бўлган саҳоба р.а. лардан баъзилари халифа тайинлаш билан машғул бўлишди. Улардан бошқа бир қисми эса – инкор қилишга ва дафн қилишга қудратлари етса ҳам – бу ишга сукут қилиб жим туришиб, дафннинг икки кеча кечиктирилишида улар ҳам шерик бўлишди. Расулуллоҳ ﷺ душанба куни чошгоҳда вафот қилдилар, сешанбага ўтар кечаси ҳам, Абу Бакрга байъат берилган сешанба кундузи ҳам дафн қилинмадилар. Шундан кейин чоршанбага ўтар кечаси дафн қилиндилар. Яъни дафн икки кеча кечикди. Расулуллоҳ ﷺ дафн қилинишларидан аввал Абу Бакрга байъат берилди. Демак, майитни дафн қилишдан аввал халифани тайин қилиш билан шуғулланиш ижмо бўлиб қолди. Бу халифани тайин қилиш майитни дафн қилишдан вожиброқ бўлгандагина бўлади, холос. Шунингдек, саҳоба р.а. лар ҳаётлари давомида халифани тайин қилиш вожиблигига ижмо қилишган. Гарчи улар халифа қилиб сайланадиган шахс ҳақида ихтилоф қилишган бўлсалар-да, Расулуллоҳ ﷺвафот қилган пайтларида ҳам, Хулафои рошидинлар вафотидан кейин ҳам халифани қоим қилиш ҳақида мутлақо ихтилоф қилишгани йўқ. Демак, саҳоба р.а. ларнинг ижмоси халифани тайин қилиш вожиблигига кучли ва очиқ далилдир.
Ҳизб ут—Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси
16.12.2020й
