ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Иккинчи: Муовинлар (тафвиз вазирлари)

(2)

Расулуллоҳ ﷺнинг замоналари билан Хулафои рошидинлар замонидаги муовинларнинг қилган ишларини ўрганадиган бўлсак, муовинга умумий назорат қилишга ҳақли бўлган муайян масалалар ёки умумий назорат қиладиган ҳамма масалалар топширилиши мумкинлигининг гувоҳи бўламиз. Шунингдек, у умумий назорат қила оладиган битта жойга ёки умумий назорат қиладиган бир нечта жойга тайин қилиниши мумкин. Икки шайх Абу Ҳурайрадан ривоят қиладилар:

«بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ r عُمَرَ عَلَى الصَّدَقَةِ»

«Расулуллоҳ Умарни закот йиғиб келишга жўнатдилар». Ибн Хузайма билан ибн Ҳиббон шундай ривоятни чиқаришди:

«أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ r حِينَ رَجَعَ مِنْ عُمْرَةِ الْجِعْرَانِ, بَعَثَ أَبَا بَكْرٍ عَلَى الْحَجِّ»

«Расулуллоҳ Жиҳрон умрасидан қайтгач, Абу Бакрни ҳажга бошлиқ қилиб жўнатдилар». Яъни Абу Бакр ва Умарга – иккаласи Расулуллоҳ ﷺ вазирларидир – Расулуллоҳ ﷺнинг замонасида ҳамма ишлар эмас, балки муайян ишлар топширилган эди. Ҳолбуки, иккаласи ҳам муовинлар (вазирлар) бўлиб, худди тафвиз вазирлиги тақозо этганидек, умумий назоратчи ва ўринбосар лавозимида бўлганлар. Шунингдек, Умарнинг халифалик даврида Али ва Усмонлар ҳам худди шу ҳолатда бўлишди. Ҳатто Абу Бакр халифалигида Умарнинг Абу Бакрга умумий назорат ва ўринбосарликдаги ёрдами шу даражада кўп бўлдики, баъзи саҳобалар Абу Бакрга – сиз халифами ё Умарми, билмай қолдик, дейишгача бордилар. Шу билан бирга, Абу Бакр Умарни баъзи вақтлардагина қозиликка тайин қилди. Байҳақий чиқарган бу ривоят санадини Ҳофиз кучли деган.

Демак, Расулуллоҳ ﷺ ва у зотдан кейинги Хулафои рошидинлар тарихидан олинадиган нарса шуки, муовин умумий назоратчи ва ўринбосарлик вазифасини бажаради, аммо муовин бир жойга ёхуд бир ишга хос тайинланиши ҳам жоиздир. Масалан, Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрни ва кейин Абу Бакр ҳам Умарни – бирини шимолий вилоятларга қаровчи, иккинчисини жанубий вилоятларга қаровчи волий қилиб – тайинлаганлар. Кейин Абу Бакр ҳам Умарга нисбатан шундай иш тутди. Муовинлардан бирини иккинчисининг ўрнига, иккинчисини биринчисининг ўрнига тайинлаш, халифага ёрдам беришнинг тақозосига қараб, фалончи муовинни пистончи муовиннинг ўрнига, пистончини эса, бошқа муовиннинг ўрнига қўйиш ҳам мумкин. Бунда янгитдан тайинлашга муҳтож бўлинмайди, балки бир ишдан иккинчисига кўчириш бўлаверади. Чунки аслида у умумий назоратчи ва ўринбосар вазифасини эгаллаган бўлиб, бу амалларнинг барчаси унинг ёрдамчи-муовин сифатидаги лавозими доирасига киради. Бу масалада муовин волийдан фарқ қилади. Чунки волий бир жойни умумий назорат қилиб, бошқа ишга кўчмайди, аксинча янги тайинланишга муҳтож бўлади. Чунки янги жойнинг аввалги тайинланишга дахли йўқ. Лекин муовин бирданига ҳам умумий назоратчи, ҳам ўринбосарлик лавозимига эга бўлгани учун ҳеч қандай янги тайинланиш эҳтиёжисиз, бир жойдан бошқа жойга кўчиши мумкин. Чунки у, аслини олганда, ҳамма ишларда умумий назорат ва ўринбосарлик вазифасига тайинланган.

Юқоридагилардан шу нарса аён бўлдики, халифа ўз муовинига давлатнинг барча соҳаларида ўринбосарлик қилиш вазифасини ҳамда ишларни умумий назорат қилиш вазифасини топширади. Шу билан бирга, унга муайян ишни таклиф қилиши ҳам мумкин. Масалан, бу муовинни машриқдаги вилоятларга, бошқасини эса, мағрибдаги вилоятларга тайин қилиш каби ва ҳоказо. Вазирлар биттадан кўп бўлган ҳолатда уларнинг ишлари бир-бирига зид бўлмаслиги учун шунга зарурат туғилади.

Халифа, айниқса, давлат кенгайиб кетган пайтда биттадан кўп муовинга эҳтиёж сезади. Вазирларнинг ҳар бирига давлатнинг ҳамма жойида иш олиб боришни топшириш эса, уларнинг ўз вазифаларини бажаришларида муаммоларни пайдо қилади. Негаки бунда уларнинг ҳаммаси ҳам умумий назорат ва ўринбосарликка ҳақли бўлганликлари учун бир-бирларининг ишларига аралашишлари эҳтимоли бор. Шунинг учун биз қуйидагиларни табанний қилдик:

Тайин қилиш жиҳатидан: Муовин давлатнинг ҳамма жойида умумий назорат ва ўринбосарлик қилиш вазифасига тайинланади.

Иш жиҳатидан эса: Муовинга давлатнинг бир қисмида иш топширилади, яъни вилоятлар муовинлар ўртасида тақсимланади. Масалан, бири халифанинг машриқдаги муовини, бири мағрибдаги муовини, яна бири шимолдаги муовини бўлади ва ҳоказо.

Бошқа жойга кўчириш жиҳатидан эса: Муовин бир жойдан иккинчи жойга ва бир ишдан иккинчи ишга кўчишида ҳеч қандай янги тайинланишга эҳтиёж бўлмайди, аксинча, аввалги тайинланиши билан янги жой ва ишга ўтаверади. Чунки унинг муовин қилиб тайинланишининг ўзи ҳамма ишни ўз ичига олади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистон бўйича матбуот бўлими

17.04.2021й