ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Иккинчи: Муовинлар (тафвиз вазирлари)

(5)

Тафвиз муовини қиладиган иш (давоми)

Тафвиз муовини агар бир ишни тадбир қилган бўлса-ю, халифа бу ишини тасдиқлаган бўлса, ишни у тасдиқлаганидек, ҳеч қандай зиёда ё камчиликсиз адо этиши лозим. Агар халифа фикридан қайтиб, муовиннинг айни шу ишни бажаришига қарши чиқса, у ҳолда қаралади: Агар иш бирор ҳукм ҳақида бўлиб, уни муовин ўрнига қўйиб бажарган бўлса ёки иш бирор маблағ ҳақида бўлиб, уни ўринли жойга сарфлаган бўлса, бунда тафвиз муовинининг фикри нуфузли ҳисобланади. Чунки бу аслида халифанинг фикри бўлиб, халифа бажарилган ҳукмларни ўзгартиришга ва сарфланган маблағларни ўринсиз, дейишга ҳақли эмас. Агар муовин бажарган иш бундан бошқа иш бўлса, масалан, бирон волийни тайинлаш ёки қўшин тайёрлаш бўлса, халифа тафвиз муовинининг бундай ишига қарши чиқишга ҳақли бўлади ва бунда халифанинг фикри нуфузли бўлиб, муовиннинг ишини бекор қилади. Чунки халифа ўзининг ишини ҳам, муовиннинг ишини ҳам тузатиш ҳуқуқига эга.

Тафвиз муовинининг ўз ишларини бажариши ва халифанинг муовин ишларини текшириб туриши кайфияти шундан иборат бўлиб, бу нарса халифа қайси ишлардан қайтиши жоизлиги ва қайсиларидан қайтиши жоиз эмаслигидан олинди. Чунки тафвиз муовинининг иши халифанинг иши, деб эътибор қилинади. Аниқроқ қилиб айтганда, халифага мумкин бўлганидек, тафвиз муовини ҳам ўзига ноиб сифатида топширилган ишларда мустақил ҳукм юритиши ёки ҳокимларни тайин қилиши мумкин. Чунки бу ҳукм шартларига тўғри келади. Муовин шикоятларни кўриб чиқиши ҳам ва бунга ўзидан бировни вакил қилиб жўнатиши ҳам мумкин. Чунки бу шикоятларни кўриб чиқиш шартларига тўғри келади. У жиҳодга ўзи бошчилик қилиши ёки бошқа бировни тайин қилиши ҳам мумкин. Чунки бу ҳам ҳарб шартларига тўғри келади. Яна у ўзи тадбир қилган ишларни бевосита ўзи ижро қилиши ҳам мумкин ёки бажаришга бировни вакил қилиши ҳам мумкин. Чунки бу ҳам фикр ва тадбир шартларига тўғри келади. Бироқ бу нарса – модомики халифа муовин қилган ишдан хабардор қилинган экан, халифанинг ўша ишни бекор қилиши дуруст эмас, деган маънони англатмайди. Аксинча, бунинг маъноси муовин ҳам ўзига юкланган ишларда халифа эга бўлган ҳуқуққа эга, аммо халифадан мустақил эмас, балки унинг ўринбосари сифатида эга, демакдир. Халифа муовин бажарган ишларга қарши чиқиши, у бажарган ишларни бекор қилиши мумкин. Аммо бекор қилишда халифа ўзи бажараётган ишлардан ортга қайтиши мумкин бўлган чегарадан четга чиқмаслиги лозим. Агар муовин бирон ҳукмни ўрнига қўйиб адо этган бўлса ёки бирон маблағни ўринли жойга сарфлаган бўлса, иш бажарилганидан кейин халифа унинг бу ишига қарши чиқса, бу қаршилигининг ҳеч қандай қиймати бўлмайди. Аксинча, муовиннинг иши ўз кучида қолиб, халифанинг фикри ва қаршилиги рад қилинади. Чунки ўша иш аслида халифанинг фикри бўлиб, халифанинг бундай ҳолатда ўзининг ана шу фикридан қайтиши ёки бажарилиб бўлган нарсани бекор қилиши дуруст эмас. Демак, у муовинининг айни ишини ҳам бекор қилиши дуруст эмас. Аммо муовин бирон волийни, амалдорни, қўшин қўмондонини ва шунга ўхшаш вазифаларга бировни тайин қилган бўлса ёки бирор иқтисодий сиёсатни ёки ҳарбий режани ёхуд саноат лойиҳаларини ёки шунга ўхшаш нарсаларни ишлаб чиққан бўлса, халифа уларни бекор қилиши жоиздир. Чунки бу – гарчи халифанинг фикри бўлса-да, бироқ бу иш халифанинг ўз фикридан қайтиши жоиз бўлган ишлар қаторига киради, гарчи бу ишни ўзи қилган бўлса ҳам. Демак, бундай ҳолатда у муовиннинг ишларини бекор қилиши жоиздир. Бу тўғрида мана бундай қоида бор: Ўзи қилган барча ишларни қайта тўғрилаш халифага жоиз экан, унга муовинининг ишларини ҳам қайта тўғрилаш жоиздир. Ўзининг қайси ишларини қайта тўғрилаш халифага жоиз бўлмаса, муовинининг ҳам ўшандай ишларини қайта тўғрилаш унга жоиз эмас.

Тафвиз муовини, масалан, маориф идораси каби идорий жиҳоздан бирон идорага махсус тайинланмайди. Чунки идорий ишлар билан шуғулланувчилар иш ҳақи олиб ишловчи кишилар бўлиб, улар бошқарувчи ҳоким эмаслар. Тафвиз муовини эса, ҳокимдир, иш ҳақи олиб ишлайдиган одам эмас. Унинг иши ишчилар ишларига қараб ҳақ оладиган ишлар сарасига кирмайди.

Мана шундан унинг идорий ишлар билан бевосита шуғулланмаслиги келиб чиқади. Бу эса, тафвиз муовини ҳеч қандай идорий ишни қилишдан ман қилинганини англатмайди. Аксинча, у идорий ишларга махсус тайинланмаслигини, балки уларни умумий назорат қилиш ҳуқуқига эгалигини англатади.

Муовинларни тайинлаш ва ишдан бўшатиш

Муовин халифанинг буйруғи билан тайинланади ва ишдан олинади. Халифа вафот этган вақтда эса, муовинларнинг ваколати ниҳоясига етади. Улар ўз ишларини фақат муваққат амирнинг давридагина давом эттирадилар. Ундан кейин ўз фаолиятларида давом этишлари учун янги халифа томонидан янгитдан тайинланишлари лозим бўлади. Муовинликдан бўшатиш учун алоҳида қарор керак бўлмайди. Чунки уларнинг ваколати уларни ўзига муовин қилиб олган халифанинг вафоти билан тугаган ҳисобланади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

02.05.2021й