Халифалик давлати жиҳози

(бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

МУҚАДДИМА

(2)

Иккинчи: Исломдаги (Халифаликдаги) бошқарув низомининг шакли оламдаги маълум бошқарув шаклларидан бутунлай фарқ қилади. Бу фарқ у қурилган асосда бўладими ёки фикрлар, тушунчалар, миқёслар ва уларнинг тақозолари билан бажариладиган ҳукмлар бўладими ёки татбиқ ва ижро қилинадиган қонунлар ва дустурда бўладими ёки Ислом давлати намоён бўладиган шаклда бўладими, яққол кўзга ташланади. Ислом низомининг оламдаги барча бошқарув шаклларидан фарқи қуйидагилардир:

Ислом низоми подшолик тузуми эмас, у подшолик тузумини тан олмайди ва подшолик тузумига ўхшамайди. Чунки подшолик тузумида ўғил меросхўр сифатида подшо бўлади ва умматнинг бунга алоқаси ҳам бўлмайди. Аммо Халифалик низомида меросхўрлик йўқ. Балки Умматнинг байъатигина халифани тиклаш тариқатидир. Шунингдек, подшолик тузуми подшони имтиёзлар ва фуқародан ҳеч бирига берилмаган ҳуқуқлар билан хослаб, уни қонундан устувор қилиб қўяди. У миллатнинг рамзи бўлиб, баъзи подшолик низомларида бўлганидек, у подшо бўлса ҳам бошқармайди, бошқа подшолик низомларида эса, у юртни ва одамларни ўзи хоҳлагандек бошқаради ва ҳар қандай ёмонлик ва зулм қилса ҳам унга тегилмайди. Аммо Халифалик низоми халифани подшолик низомида бўлганидек фуқарода бўлмаган имтиёзлар билан хослаб қўймайди ва унга Умматнинг фарзандларидан ажратиб турадиган ҳуқуқларни ҳам бермайди. Шунингдек, халифа подшолик низомида бўлганидек юқорида айтиб ўтилган маънода Умматнинг рамзи ҳам эмас. Балки у бошқарув ва салтанатда Умматнинг вакили бўлиб, Аллоҳнинг шариатини татбиқ қилиши учун Уммат уни танлаб, унга байъат беради. Халифа барча тасарруфотларида, ҳукмларида, Умматнинг ишлари ва манфаатларини ғамхўрлик билан бошқаришда шаръий ҳукмлар доирасида иш юритади.

Шунингдек, Ислом низоми императорлик низоми ҳам эмас. Чунки императорлик тузуми Исломдан жуда узоқ. Ислом бошқараётган иқлимлар – уларнинг ирқи ҳар хил бўлиб, бир марказга тобе бўлса ҳам – императорлик низоми билан бошқарилмайди. У императорлик низомига зиддир. Чунки императорлик низоми ўзининг иқлимларида яшаётганларни ҳукмда тенг кўрмайди, балки империя маркази учун бошқарув, мол ва иқтисодда афзаллик қилиб қўяди.

Исломнинг бошқарувдаги йўли давлатнинг барча ерларида фуқароларни тенг кўриб, ирқчиликни инкор қилади ва фуқаролиги бўлган ғайримусулмонларга ҳам шариат ҳукмларига мувофиқ фуқаролик ҳақларини беради. Мусулмонларга ҳақ-ҳуқуқлари ва вазифалари белгилаб берилганидек, ғайримусулмонларга ҳам белгилаб берилади. Бугина эмас, балки қонун олдида ҳеч бир шахсга – қайси динда бўлишидан қатъий назар, ҳатто мусулмон бўлса ҳам – бошқаларда бўлмаган ҳуқуқ берилмайди. Демак, Ислом низоми бундай тенглик ўрнатиш билан императорликдан тубдан фарқ қилади. Зеро, Ислом низоми иқлимларни мустамлакага, эксплуатация ўрнига, фойдалари фақат марказга оқиб келадиган манбаларга айлантирмайди. Аксинча, ҳамма иқлимларни – улар бир-биридан қанчалик узоқ масофада жойлашмасин ва уларда қанчалик турли миллатлар яшамасин – бир бутун яхлит иқлимга айлантиради ва ҳар бир иқлим давлат жисмининг бир ажралмас қисми ҳисобланади. Марказ аҳолиси қандай ҳуқуққа эга бўлса, иқлимлар аҳолиси ҳам шундай ҳуқуқларга эга бўлади ва салтанат, низом, қонунчилик ҳаммаси барча иқлимларда бир хил бўлади.

Ислом низоми федератив низом ҳам эмас. Федератив низомда иқлимлар автоном мустақилликка эга субъектлар ҳисобланиб, барчаси битта умумий бошқарувга бўйсунади. Исломда эса, ундай эмас. Аксинча, Ислом бир бутун низом бўлиб, унда – агар пойтахт Қоҳира бўлса – ғарбдаги Марокаш, шарқдаги Хуросон ҳамда Фаюм департаменти ва барча иқлимлар молияси ва бюджети битта ҳисобланиб, қайси вилоятда бўлишидан қатъий назар барча фуқаролар манфаатларига сарфланади. Масалан, агар бир вилоятнинг киримлари ўз эҳтиёжларидан икки баробар ортиқ бўлса ҳам унга киримлари миқдорига қараб эмас, балки эҳтиёжига қараб сарфланади. Энди агар бирон вилоятнинг киримлари эҳтиёжларига кифоя қилмаса, у ҳолда унга эҳтиёжларига қараб давлат бюджетидан сарфланади. Бунда унинг киримлари эҳтиёжларини қоплайдими ёки йўқми, бунинг фарқи йўқ.

Ислом низоми республика низоми ҳам эмас. Чунки республика низоми аввал бошданоқ подшолик низоми зўравонлигига рад жавоби сифатида вужудга келган эди. Ўша даврларда подшо чекланмаган ҳукмронлик ва салтанатга эга бўлиб, мамлакат ва аҳоли устидан қандай хоҳласа, шундай ҳукм юритар, қонунларни ўз хоҳишига қараб чиқарар эди. Унга қарши рад жавоби сифатида республика низоми вужудга келди ва ҳокимият ва салтанатни демократия, деган ном остида халққа ўтказди. Натижада қонунлар чиқарувчи, яъни ҳалол ва ҳаром қилувчи, яхши ва ёмон, деб баҳо берувчи халқнинг ўзи бўлиб қолди. Бошқарув эса, президентлик бошқарувига таянадиган республика низомида президент ва вазирлар қўлида, парламент башқарувига таянадиган республика низомида эса, вазирлар кенгаши қўлида бўлиб қолди. (Бундай ҳолатни – яъни бошқарув вазирлар кенгаши қўлида бўлишини қироллик тузумларида кузатиш мумкин. Бундай тузумларда бошқарув салоҳияти қиролдан олиб қўйилиб, у подшолик қиладиган, лекин ҳукм юритмайдиган бир рамз бўлиб қолади).

Исломда эса, қонун чиқариш ҳуқуқи халқники эмас, балки фақат АЛЛОҲникидир. Аллоҳдан бошқа ҳеч кимнинг ҳалол ёки ҳаром қилишга ҳаққи йўқ. Исломда қонун чиқаришни халққа топшириб қўйиш катта жиноятдир. Мана бу ояти карима:

اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ

– “Улар Аллоҳни қўйиб ўзларининг донишмандларини ва роҳибларини парвардигор деб билдилар”,      (Тавба:31)

нозил бўлганда Расул ﷺ бу оятни, уларнинг ахбор ва роҳиблари қонун чиқаришиб, одамларга нарсаларни ҳалол ва ҳаром қилиб беришарди. Одамлар эса, уларга итоат қилишарди. Шу нарса одамларнинг Аллоҳни қўйиб роҳибларини Рабб қилиб олганларидир, деб тафсир қилдилар. Расулуллоҳ ﷺнинг ояти каримани бундай тафсир қилишлари Аллоҳдан бошқанинг ҳалол ва ҳаром қилиши катта жиноятлигига далолат қилмоқда. Термизий чиқарган ҳадисда Адий ибн Ҳотам айтди:

«أَتَيْتُ النَّبِيَّ r وَفِي عُنُقِي صَلِيبٌ مِنْ ذَهَبٍ, فَقَالَ يَا عَدِيُّ اطْرَحْ عَنْكَ هَذَا الْوَثَنَ. وَسَمِعْتُهُ يَقْرَأُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ }اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ{ قَالَ: أَمَا إِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَعْبُدُونَهُمْ, وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا أَحَلُّوا لَهُمْ شَيْئًا اسْتَحَلُّوهُ وَإِذَا حَرَّمُوا عَلَيْهِمْ شَيْئًا حَرَّمُوهُ»

«Мен Набий ﷺнинг олдиларга келдим – бўйнимда тилла хоч бор эди – у зот менга бутни олиб ташла дедилар. Ва «Бароат» сурасидан мана бу: “Улар Аллоҳни қўйиб ўзларининг донишмандларини ва роҳибларини парвардигор деб билдилар” оятни ўқиб, шундай деганларини эшитдим: «Тўғри, одамлар роҳибларга ибодат қилишмаган, лекин роҳиблар бирор нарсани ҳалол дейишса, одамлар уларни ҳалол санашган, бирор нарсани ҳаром дейишса, уни ҳаром дейишган».

Шунингдек, Исломда бошқарув вазирлар кенгаши орқали бўлмайди. Вазирликларнинг ўзларига хос ихтисос ва салоҳиятлари, алоҳида бюджетлари бўлади. Бунисининг бюджети унисиникидан ортиқ ёки кам бўлади. Бунисининг бюджетидаги ортиқча маблағ унисига фақат узундан-узоқ, жуда кўп расмиятчиликлар билангина ўтказилади. Бу эса, одамлар манфаатларини ҳал қилишда жуда кўп чигалликларга сабаб бўлади. Ваҳоланки, одамларнинг манфаатлари аслида шу манфаатларни ўзида жамлайдиган битта идорий жиҳоз доирасида ҳал қилиниши лозим эди. Масалан, республика низомида бошқарув вазирликлар орасида бўлиб берилади ва жамоий шаклда бошқарув ҳуқуқига эга бўлган вазирлар кенгаши бу вазирликларни жамлайди. Исломда эса, демократик шаклда бошқарувнинг барча турларини жамлаган вазирлар маҳкамаси бўлмайди. Балки Умматни Аллоҳнинг Китоби ва Расулининг суннати билан бошқариши учун Уммат халифага байъат беради. Халифа халифалик вазифаларини адо қилишда ёрдам беришлари учун ўзига ёрдамчиларни (тафвиз вазирларини) тайинлайди. Демак, улар луғавий маънодаги вазирлардир, яъни Халифа тайинлаган ишларда унга ёрдам берувчилардир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси

19.12.2020й