ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Учинчи: Танфиз вазирлари

(6)

Расулуллоҳ ﷺ ва Хулафои рошидинлар замонидаги танфиз муовинларининг (у замонда улар котиб дейиларди) ишларидан мисоллар келтиришда давом этамиз:

4. Бевосита фуқарога жўнатилган мактублардан намуналар:

• Расулуллоҳ ﷺнинг Нажрон аҳлига мактублари. Уни Абу Довуд Саддийдан, у ибн Аббосдан ривоят қилган. Мунзирий Саддийнинг ибн Аббосдан эшитгани тўғрисида мулоҳаза бор, деган. Уни Абу Убайда «Амвол» китобида Абул Малиҳ Ҳузалийдан ривоят қилиб, ривоят охирида:

«شَهِدَ بِذَلِكَ عُثْمانُ بْنُ عَفّانَ وَمُعَيْقِبُ, وَكَتَبَ»

«Бунга Усмон ибн Аффон билан Муайқиб гувоҳ бўлди ва мактуб ёзди», деган. Бу ривоятни «Хирож» китобида Абу Юсуф келтириб, хатни ёзган одам Муғийра ибн Шуъба бўлганлигини зикр қилган. Кейин Абу Юсуф Абу Бакрнинг уларга ёзган мактубини, ёзган одам Муғийралигини, кейин Умарнинг мактубини, ёзган одам Муайқиб бўлганини, кейин Усмоннинг уларга ёзган мактубини, ёзган одам унинг мавлоси (озод қилган қули) Ҳумрон бўлганини, кейин Алининг мактубини, ёзган одам Абдуллоҳ ибн Абу Рофеъ бўлганини зикр қилган.

• Расулуллоҳ ﷺнинг Тамим Дорийга мактублари. «Хирож» китобида Абу Юсуф шундай зикр қилган:

«قامَ تَمِيمُ الدّارِيُّ وَهُوَ تَمِيمُ بْنُ أَوْسٍ – رَجُلٌ مِنْ لَخْمٍ – فَقَالَ يا رَسُولَ اللَّهِ, إِنَّ لِى جِيرَةً مِنَ الرُّومِ بِفِلِسْطِينَ, لَهُمْ قَرْيَةٌ يُقَالُ لَهَا حِبْرِى, وَأُخْرَى يُقَالُ لَهَا عَيْنُونَ, وَإِنْ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكَ الشّامَ فَهِبْهُمَا لِى، فَقَالَ: هُمَا لَكَ. قَالَ: فَاكْتُبْ لِي بِذَلِكَ، فَكَتَبَ لَهُ: بِسْمِ اللَّهِ الرحمن الرحيم، هَذَا كِتَابٌ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ لِتَمِيمِ بْنِ أَوْسٍ الدَّارِيِّ، أَنَّ لَهُ قَرْيَةَ حِبْرِى وَبَيْتَ عَيْنُونَ قُرَّتُهَا كُلُّهَا، وَسَهْلُهَا وَجَبَلُهَا وَمَاؤُهَا وَحَرْثُهَا وَأَنْبَاطُهَا وَبَقَرُهَا وَلِعَقَبِهِ مِنْ بَعْدِهِ، لا يُحَاقُّهُ فِيهَا أَحَدٌ، وَلا يُلْحَدُ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ بِظُلْمٍ، فَمَنْ ظَلَمَ وَأَخَذَ مِنْهُمْ شَيْئاً فَإِنَّ عَلَيْهِ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ. وَكَتَبَ عَلِيٌّ»

«Тамим Дорий – у Тамим ибн Авс бўлиб, Лахмлик бир киши эди – шундай деди: «Ё Расулуллоҳ, мени Фаластиндаги румликларга қўшничилигим бор. Уларнинг Ҳубро, деган қишлоғи бор. Яна бир қишлоқни Айнун, дейишади. Агар Аллоҳ сизга Шомни фатҳ қилиб берса, шу икки қишлоқни менга ҳадя қилинг». Расулуллоҳ «Иккала қишлоқ сенга», дедилар. У шу тўғрисида менга хат қилиб беринг, деди. Шунда Расулуллоҳ шундай деб ёзиб бердилар: «Меҳрибон ва Раҳмли Аллоҳ номи билан. Бу мактуб Аллоҳнинг Расули Муҳаммаддан Тамим ибн Авс Дорийга. Шу хусусдаким, Ҳубро қишлоғи, Айнундаги уй ҳамда унинг текислик ерлари, тоғи, суви, экини, ўсимликлари, қора моллари, шу Тамим ва унинг кейинги авлодларига тегишли бўлиб, у ерни ҳеч ким ўраб олишга ҳаққи йўқ ва буларга ҳеч ким зулм ўтказмасин. Ким зулм қилса ва улардан бирор нарсани тортиб олса, унга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча инсонларнинг лаънати бўлсин». Мактубни Али ёзди». Кейин Абу Бакр халифа бўлгач, уларга мана бу хатни ёзиб берди: «Меҳрибон ва Раҳмли Аллоҳ номи билан. Бу мактуб ер юзида Расулуллоҳ ﷺга халифа бўлиб қолган Абу Бакрдан Дорийлар авлодига. Шу ҳақдаким, уларнинг қўл остидаги Ҳубро ва Айнун қишлоқлари зарар кўрмасин. Ким қулоқ солиб, Аллоҳга итоат қилса, у иккала қишлоқнинг ҳеч нарсасига зарар етказмасин. Иккала қишлоққа икки дарвоза ўрнатиб, фасод тарқатувчи кимсалардан ҳимоя қилсин».

Халифа ўзининг ёзув-чизув ишларига котибларни қанча керак бўлса, шунча тайин қилишга ҳаққи бор. Ҳатто агар вожиб амали фақат уларни тайин қилиш билангина амалга ошадиган бўлса, тайин қилиш вожиблик даражасига етади. Сийрат соҳибларининг айтишича, Расулуллоҳ ﷺнинг йигирмата атрофида котиблари бўлган. Бухорий ўзининг «Саҳиҳ»ида ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ яҳудийларнинг ёзган мактубларини у кишига ўқиб бериш учун Зайд ибн Собитга яҳудлар ёзиғини ўрганишни буюрдилар. Зайд уни ўн беш кунда ўрганиб олди. Ибн Исҳоқ Абдуллоҳ ибн Зубайрдан ривоят қилиб, деди:

«أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَكْتَبَ عَبْدَ اللهِ ابْنَ الْأَرْقَمِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ, وَكَانَ يُجِيبُ عَنْهُ الْمُلُوكَ…»

«Расулуллоҳ ﷺ Абдуллоҳ ибн Арқам ибн Абди Яғусдан мактуб ёзишни сўрадилар. У Пайғамбаримиз номидан подшоларга жавоб мактуби ёзар эди…». Байҳақий Абдуллоҳ ибн Умар р.а.дан ривоят қилиб, шундай деди:

«أَتَى النَّبِيَّ ﷺ كِتَابُ رَجُلٍ, فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْأَرْقَمِ: أَجِبْ عَنِّي, فَكَتَبَ جَوَابَهُ, ثُمَّ قَرَأَهُ عَلَيْهِ فَقَالَ: أَصَبْتَ وَأَحْسَنْتَ اَللَّهُمَّ وَفِّقْهُ»

«Набий ﷺга бир кишидан мактуб келди. Пайғамбаримиз Абдуллоҳ ибн Арқамга: «Менинг номимдан унга жавоб мактуби ёз», дедилар. У жавоб мактубини ёзиб, Пайғамбаримизга ўқиб берди. Пайғамбаримиз: «Жуда тўғри ва чиройли ёзибсан. Аллоҳим, уни яхшиликка муваффақ айла», дедилар». Муҳаммад ибн Саъд Али ибн Муҳаммад Мадоинийдан санадлари билан ривоят қилиб, Муҳаммад ибн Масламанинг Расулуллоҳ ﷺ буйруқлари билан Мурра қабиласи вакилларига мактуб ёзганлигини зикр қилди. Али ибн Абу Толиб Пайғамбаримиз аҳднома тузсалар, ўша аҳдномаларни, сулҳ тузсалар – сулҳ битимларини ёзар эди. Муайқиб ибн Абу Фотимада эса, Пайғамбаримизнинг муҳрлари бор узук турар эди. Бухорий «Тарих»да Муҳаммад ибн Башшордан, у эса бобоси Муайқибдан ушбу ривоятни чиқарди:

«كَانَ خَاتَمُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ حَدِيدٍ مُلَوَّنٍ عَلَيْهِ فِضَّةٌ كَانَ بِيَدِي. وَكَانَ الْمُعَيْقِيبُ عَلَى خَاتَمِ رَسُولِ اللهِ ﷺ»

«Расулуллоҳ ﷺнинг узуклари темирдан бўлиб, устига кумуш юритилган эди. У менинг қўлимда турар эди».

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

15.06.2021й