بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Халифалик давлатида хизматлар ва инфратузилмалар

(11-қисм)

Умумий мулк ва коммунал хизматлар

Олдинги мақоламизда Умумий сарф-харажатдаги айрим бандлар мавзусида суҳбатлашаётган эдик. Ушбу мақола билан бу мавзуни ҳам, Халифалик давлатида хизматлар ва инфратузилманинг қандай бўлиши тўғрисидаги суҳбатимизга ҳам якун ясаймиз. Бу мақолалар орқали Ислом тузуми амалда татбиқ қилингандаги ҳаёт ҳақида сиз азизларда муайян тасаввур ҳосил бўлди, деган умиддамиз.

Иккинчи: Ҳукумат ёрдамлари

Айрим давлатлар маҳаллий ҳокимиятларга ҳудуддаги ортиқча солиқлар солинишини олдини олиш учун ёрдам беради. Чунки солиқ солиш одамлар фойдаланаётган иқтисодий қулайликлар ҳажмини камайтиради.

Бу ёрдамлар маҳаллий ҳокимиятларни муайян хизматларни амалга оширишига қизиқтиришда фойда беради. Кўпинча бу хизматларга нафақат маҳаллий балки минтақавий эътиборда қарайди. Бундан ташқари, маҳаллий ҳокимиятлар муайян тадбирларни ўтказишдаги молиявий имкониятларини тенглаштиришни кўзлайди. Кўпинча бу ёрдамларнинг миқдори турли иқтисодий йўналишларга қараб турли бўлади. Касод пайтида ёки иқтисодий даража пастлигида кўп ажратилса, ривожланиш ва фаровонлик даврида камайтирилади. Давлат бу ёрдамларни солиқдан тушган тушумдан бермайди. Ҳукумат томонидан кўрсатиладиган ёрдамлар маҳаллий молиявий аҳволни пасайтиради ёки шу туфайли маҳаллий ҳокимиятлар томонидан исрофгарчилик қилинишига йўл очилади, деган айбловлар ҳам мавжуд.

Агар давлат маҳаллий ҳокимиятларга айрим маҳаллий лойиҳаларни бажаришда молиявий кўмак кўрсатишини шарт қилиб қўйса, юқоридаги айтилган ишлар рўй бермайди. Бундан ташқари, давлат маҳаллий ҳокимиятларни мана шу пулларни қандай харажат қилаётганини кузатиб туриши лозим. (Доктор Абдулмунъим Фавзий ва доктор Абдулкарим Баракот, Давлат молияси ва маҳаллий ҳокимиятлар китоби, 638 бет).

Аммо Халифалик давлатида солиқ бўлиш ёки бўлмаслигидан қатъий назар, ёрдам бериш шаръий вазифадир. Агар Байтулмолда шу хизматлар учун етарли маблағ бўлса, давлат уларга байтулмолдан сарфлайди.

Агар байтулмолда маблағ бўлмаса, давлат эҳтиёжни қоплашни бойларга юклайди. Эҳтиёж қопланиши билан бойларга юкланган молиявий ёрдам тўхтатилади. Бу ерда хизматларга бўлган эҳтиёж давлатга вазифа юклайди.

Учинчи: Расмий ҳайъатлар фойдасига қилинадиган молиявий харажатлар

Расмий ҳайъат деганда вазирликлар, давлат ва ўлканинг расмий идоралари ҳамда жамиятга хизмат кўрсатувчи давлат муассасалари киради. БМТ мутахассислари бу хизматлар мажбуриятларини давлат адо этадиган мажбуриятлар турига киргизган. Чунки бу каби харажатларни шахслар, ширкатлар ёки хайрия жамиятлари сарфлай олмайди. Шунинг учун агар давлат бундай юкларни кўтара олмаса, бу хизматлар ёпиқ бўйича қолади. Чунки бу хизматларга сарфланган харажатдан фойда келмайди. Давлат бу хизматларни бажаришга бошқа муассасаларни қизиқтирмайди. Шунинг учун бугунги давлатлар уларга давлат бюджетидан пул ажратади.

Халифалик давлати бу соҳада бугунги давлатлардан фарқ қилмайди. Чунки уларга байтулмолдан сарфлайди. Агар байтулмолда етарли маблағ бўлмаса, бойларга пул солиғи солади.

(Ал-Ваъй журналининг 375-сонидан олинди. Д. Ояд Шаъровий (раҳимаҳуллоҳ) қаламига мансуб.)