بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Халифанинг муовинни ишдан бўшатиш ҳуқуқи тўғрисидаги саволга жавоб

Савол:

«Муқаддиматуд дастур» китобида – халифада ўз муовинини ишдан олиш ҳуқуқи борлиги, бу вакилга қиёсан олингани, бироқ хос ҳолатларда уни ишдан олишини тақиқловчи нусус келган бўлса, бунга ҳаққи йўқлиги батафсил айтилган. Мен халифанинг ўз муовинини ишдан олишини тақиқловчи ушбу хос ҳолатлар қайси эканини ёритиб беришингизни истардим. Жавобингиздан олдин сизга барака сўрайман, вассаламу алайкум, Ўзининг ҳифз-ҳимоясида бўлинг (савол тугади).

Жавоб:

Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ!

«Муқаддиматуд дастур» китобида жумладан бундай дейилган: «Аммо халифанинг ўринбосари ҳисобланган муовин ҳокимият-салоҳиятни халифадан олгани учун уни ишдан олиш ҳуқуқига халифа эгадир ва бу вакилга қиёсан шундай. Чунки вакил қилувчи ўз вакилини вакилликдан олиш ҳуқуқига эга. Бироқ хос ҳолатларда уни ишдан олишни тақиқловчи нусус келган бўлса, уни ишдан ололмайди».

Бу ердаги «Бироқ хос ҳолатларда уни ишдан олишни тақиқловчи нусус келган бўлса, уни ишдан ололмайди», деган сўз муовинга қайтмайди, балки вакилга қайтади, чунки аслида вакиллик жоиз битим бўлиб, вакил қилувчи ҳам, вакил қилинувчи ҳам бу битимини хоҳлаган пайт бекор қилишга ҳаққи бор. Аммо фуқаҳолар битим мажбурий бўлиб қолиб, вакил қилувчи учун вакилдан вакилликни олишга ҳаққи бўлмайдиган маълум ҳолатларни эслатганлар, масалан, вакил хусуматга вакил бўлган бўлса. Бу ҳақда Абу Ҳанифа «Қачон вакилликка бировнинг ҳаққи тааллуқли бўлса, вакилдан ушбу ҳақ эгасининг рухсатисиз вакилликни олиб қўйиш мумкин эмас», деганлар. Бу ерда яна фуқаҳолар вакил ўз вакил қилувчисидан вакилликни ололмаслигини эслатган бошқа баъзи ҳолатлар ҳам бор.

Хуллас, сиз сўраган жумланинг маъноси сиз тушунгандан бошқача. Чунки бироқ хос ҳолатларда уни ишдан олишини тақиқловчи нусус келган бўлса, бунга ҳаққи йўқ, деганда бу фақат вакил қилувчи тушунилади, муовин эмас. Зеро, муовинни доим халифа ишдан олишга ҳаққи бор ва уни ишдан олиши дуруст бўлмаган ҳеч қандай хос ҳолат йўқ.

Бу жумла мана шундай зикр қилинган. Чунки далил қилиш ваколат мавзусида кетган бўлиб, муовин халифа учун вакил каби ҳисобланади. Шу боис вакилликка қиёсан олганда, халифа уни ишдан олишга ҳаққи бор, вакил қилувчи ўз вакилидан ваколатни олиши жоиз, бу муовинга ҳам тўғри келадиган асл вакиллик ҳукмидан келиб чиқиб шундай бўлган. Халифа ҳуқуқида хос ҳолатлар келмайди, шу боис у ўзи ҳар қандай вақт муовинни ишдан олиши жоиз.

Биродарингиз Ато ибн Халил Абу Рашта                              

20 рамазон 1435ҳ

18 июл 2014м