ХВЖ миссиясининг хатари
Халқаро валюта жамғармаси миссиясининг хатари
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) миссияси Ўзбекистондаги ишини расман якунлади. 25 ноябр куни кечқурун Ясир Абдиҳ бошчилигидаги гуруҳ Марказий банк биносида сўнгги пресс-брифингни ўтказиб, “иқтисодиёт ишончли суръатларда ўсиб бормоқда”, “истиқболлар умуман ижобий”, “таваккалчилик ва имкониятлар мувозанати сақланмоқда” деган расмий формулаларни такрорлади:
– 2025 йилнинг 9 ойида ЯИМ ўсиши 7,6%ни ташкил этди;
– Октябрда умумий инфляция 7,8%, базавий инфляция 6,6%ни ташкил этди;
– Халқаро захиралар потенциал импортнинг 12 ойи даражасида сезиларли;
– 2025 йил прогноз – 7%дан юқори ўсиш.
ХВЖнинг бу рақамларида “инфляция пасаймоқда” деб ёзилади, лекин ортидаги ҳақиқат эса:
– 2024-2025 йилларда электр ва газ нархлари 2-3 марта оширилди.
ХВЖ тавсиясига кўра, 2026 йилда яна босқичма-босқич ошириш режалаштирилган.
– Пенсия ислоҳоти (июн миссиясида тавсия этилган) – пенсия ёшини ошириш ва жамғармали пенсия тизимига ўтиш. Яъни фуқаро келажакдаги пенсиясини таъминлаш учун шахсий ҳисобварағида маблағ жамғаради. Давлат пенсия фондининг маблағлари хусусий фондларга ўтказилиши эса, келажакда пенсиялар тўловини хавф остига қўяди.
– ХВЖ талаби билан бюджетнинг ижтимоий харажатлар улуши ЯИМнинг 9,8%дан 8,5%га туширилади. Яъни юқори ўсиш рақамлари ортида оддий одамлар учун кундалик ҳаёт қимматлашади. Марказий банк маълумотига кўра, 2025 йилнинг биринчи ярмида реал даромадлар ўсиши инфляциядан паст бўлди. Бу маълумот, аҳолининг номинал даромади ошган бўлса-да, уларнинг турмуш даражаси яхшиланмаганлигини, чунки пулнинг сотиб олиш қобилияти нархлар ўсиши ҳисобига пасайганлигини кўрсатади.
Жорий йил олтин нархи дунё бозорида рекорд даражада кўтарилди. Ўзбекистоннинг олтин экспорти 2024 йилга нисбатан 40-50 фоизга ошди. ХВЖ эса, қўшимча даромадни аҳолига эмас, келажакда кредиторларга қарз қайтариш ва “фавқулодда тузатишлар” учун “буфер захира” тўплашни талаб қилди.
ХВЖнинг Статья IV (Article IV) миссияси расман “маслаҳат” характерга эга. Улар кредит бермайди, фақат “таҳлил қилади”. Аммо воқелик шуни кўрсатадики, айнан шу “таҳлил”лар кейинги бир неча йиллар учун мамлакат сиёсатининг асосий йўналишини белгилаб беради. Чунки 2026-2028 йилларда Ўзбекистонга бир неча млрд долларлик янги ХВЖ дастури келиши кутилмоқда. Ушбу дастурнинг шартлари айнан ҳозирги миссия ҳисоботида ёзиб қўйилган. Жаҳон банки, Осиё тараққиёт банки, ЕТТБ, АҚШнинг DFC молиявий корпорацияси – барчаси ХВЖ ҳисоботини “маълумотнома” сифатида қабул қилади.
Маълумки, Американинг Хитой ва Россия билан кучлар мувозанатида Ўзбекистоннинг Марказий Осиёдаги геосиёсий аҳамияти кучаймоқда, шунинг учун ХВЖ орқали “ишонч” бериш Вашингтоннинг минтақадаги таъсирини кучайтириш воситаларидан биридир.
Ўз навбатида, миссия тавсиялари мамлакатни Ғарб бозорларига янада очиқроқ қилишга йўналтириши сиёсий таъсирни кучайтириш учун ҳам “эшик”ни каттароқ очишни билдиради. Ўзбекистон ҳукумати эса, ХВЖнинг вайронкор сиёсати барчага аён бўлишига қарамасдан, бу тавсияларни “барқарор ўсиш учун зарур” деб қабул қилиб, Жаҳон савдо ташкилотига аъзолик ва коррупцияга қарши курашишни тезлаштиришни ваъда бермоқда.
Масалан, ХВЖнинг “Тузилмавий мослаштириш дастурлари” (SAP – Structural Adjustment Programs) заиф мамлакатлардан аустерити чоралари (давлат харажатларини қисқартириш, солиқларни ошириш)ни, қарзга боғлаб қўядиган кредит бериш шарти билан бозор либерализациясини ва хусусийлаштиришни талаб қилади. ХВЖнинг мазкур сиёсати Аргентинада 1998-2002 йиллар инқирозини келтириб чиқарди, иқтисодий депрессия юз бериб, 2001 йилги дефолт натижасида миллионлаб одамлар қашшоқлашди.
Ушбу қарз ва қаттиқ тежамкорлик сиёсати сабаб, Кенияда тузилмавий зўравонликни кучайтирди, маҳаллий иқтисодни издан чиқарди, қашшоқликни кучайтирди, табиий ресурсларни хорижий қўлларга ўтказиб, иқтисодий қарамликни мустаҳкамлади. Натижада, 2024 йил ёзда иқтисодий чораларга қарши ёшлар норозилиги зўравонликка айланиб, камида 39 киши ҳалок бўлди, юзлаб одамлар яраланди, 32 киши бедарак йўқолди ва 627 киши қўлга олинди.
Ғарбнинг мустамлакачилик институти бўлмиш ХВЖ сиёсатида Ўзбекистон халқи учун заррача яхшилик йўқлигидан ташқари, у улкан хатар ҳамдир. Бунга сабаб, Америка бошқарадиган молиявий институтларнинг барчаси инсон ўйлаб топган капиталистик тузумнинг маҳсулидир. Бу тузум инсон ҳаёти ва қадр-қимматидан кўра, ресурслар ва молиявий манфаатларни устун қўяди. Шу боис, бойлик бир ҳовуч инсонлар қўлида тўпланиб, халқлар устидан ҳукмронлик қуролига айланмайдиган бошқа бир тузумни барпо этиш зарур. Бу бошқа тузум инсон томонидан ўйлаб топилган эмас, балки Аллоҳ таоло тарафидан юборилган бўлмоғи лозим. Ислом тузуми Аллоҳ Ўз Росули ﷺга юборган ягона илоҳий тузумдир. Ёлғиз мана шу тузумгина адолатни устувор қиладиган, инсон манфаатини ўз ўрнига қўядиган, бойлик ва ресурсларни тўғри тақсимлайдиган ва халқларни мустамлака чангалидан озод қиладиган ҳаётий дастурдир. Ушбу дастур уни ижро қиладиган Рошид Халифалик давлати бўлмас экан, зеҳнларда тасаввурлигича қолаверади. Шу сабаб, у ҳаёт майдонида фаол бўлиши учун аввало Халифалик давлатини тиклаш зарур.
Иззатуллоҳ
02.12.2025й
