بسم الله الرحمن الرحيم

Иқтисодий кризис, унинг воқелиги ва уни Ислом нуқтаи назаридан ҳал қилиш

Учинчи: Бойликни тақсимлашдан келиб чиққан иқтисодий муаммо.
Аввалги мақолаларимизда содир бўлиши кутилаётган ва муолажа талаб қиладиган кризислар учта эканини таъкидлаб ўтган эдик, яъни:

1. Пул низомидан келиб чиққан кризис;
2. Тўловлар баланси натижасида келиб чиққан кризис;
3. Бойликни одамларга тўғри тақсимламаслик натижасида келиб чиққан кризис.

Булардан аввалги икки Пул низомидан ва Тўловлар баланси натижасида келиб чиққан кризислар хусусида тўлиқ маълумот бериб ўтдик. Эндиги мақоламизда учинчи Бойликни тақсимлашдан келиб чиққан кризис хусусида маълумот берамиз.

Аввалда айтиб ўтганимиздек, иқтисодий молиявий кризислар ва тўловлар балансидаги муаммоларни ҳал қилиш билан иқтисодий муаммо ҳал бўлиб қолмайди. Чунки ечим фақат арифметик тенглик эмас. Баъзан импортлар ва тўловлар тенглаб олинса-да, бойликни тақсимлаш бузилиши мумкин. Бунинг маъноси шуки, мисол учун, ишлаб чиқариш кенг ва илғор бўлади. Аммо товар ва хизматлар фойдасининг аксари Умматнинг бадавлат қатламига кетиб, камбағал кишиларга тегмай қолади. Шунингдек, баъзан кризислар қарздорликка қўшимча, ишсизлик ва камбағалликни ҳам олиб келади. Чунки биргина қарздорлик муаммосининг ечими ишсизлик ва камбағаллик муаммосини ечиб беролмайди. Аммо Ислом бундай муаммоларни қуйидагича мукаммал ечиб берди:

1. Юқорида айтилган қишлоқ хўжалик, савдо ва саноат соҳасида иқтисодий сиёсат юритиб, Умматга вожиб бўлган лойиҳаларни яратиш натижасида ишчи ўринларни ташкил қилиш. Бундай лойиҳаларга байтулмолдан сарф қилинади. Агар унда маблағ бўлмаса, бадавлат мусулмонлардан йиғилган солиқ эвазига бажарилади ва бу ҳар қандай ҳолатда ҳам мана шундай лойиҳаларни ташкил қилиш зарур эканлигига далолат қилади.
2. Ислом юртдаги ҳар бир шахснинг асосий эҳтиёжларини қондиришни кафолатлади. Бу эҳтиёжлар озиқ-овқат, кийим-кечак, юртда қурилиши урф бўлган оддий уй-жойдан иборатдир.

Ислом айни асосий эҳтиёжларни қуйидагича кафолатлади:

а) Агар мана шу асосий эҳтиёжлардан бирортаси қондирилмаётган бўлса, ишлашга қодир эркакларга ишлаш фарз қилинди.
б) Аёл кишига нафақа қилиниш мутлақо фарз қилинди.  Бунда аёлнинг пул топишга қодир ёки қодир эмаслигининг фарқи йўқ. Камбағал эркак кишига ҳам нафақа қилиниш фарз қилинди. Унинг ишлашга қодир бўлмай, амалан ожиз бўлиши ёки ишлашга қодир бўла туриб, ҳукман ожиз бўлишининг фарқи йўқ. Бунинг тафсилоти шундай:
Хотинга нафақа қилиш – эрига, ёш фарзандларга нафақа қилиш – отага, ота-онага нафақа қилиш – фарзандларига, қариндошга нафақа қилиш – яқин ворис қариндошга фарз қилинди ва буларнинг барчаси очиқ шаръий нусусларда келди.

Давлат мазкур нафақаларни фарз қилинган кишилардан мажбуран йиғиб олади ва буни бошқа барча қарзлардан муқаддам қўяди. Чунки нафақа қилишнинг ҳукми энг биринчи қўйилади ва бунда нафақа қилувчининг тўлай олмаслик даъвоси қабул қилинмайди. Қарзни тўлашнинг ҳукмида эса, тўлай олмаслик даъвоси қабул қилинади. Бу билан Исломда давлатнинг барча фуқароларининг асосий эҳтиёжлари нафақа қилиш орқали кафолатланади.

Аммо икки ҳолат бундан мустасно:

1. Ҳеч қандай яқин ворис қариндоши йўқ бўлса;
2. Нафақа қилиш вожиб бўлган киши нафақа қилишдан ожиз бўлса.

Бундай ҳолатларда нафақа қилиш байтулмолга, яъни давлатга ўтади.

مَنْ تَرَكَ كَلاًّ فَإِلَيْنَا وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ

“Ким кало қолдирган бўлса, бизнинг зиммамизда ва ким мол-мулк қолдирган бўлса, ворисининг зиммасида”. Кало, деб фарзандлари ҳам, отаси ҳам йўқ кишини айтилади.

Бу нафақа, маблағнинг бор ёки йўқ бўлишидан қатъий назар, байтулмолнинг елкасида. Чунки бу иш байтулмол ва мусулмонларнинг вазифаси. Байтулмолнинг вазифаси эканлиги аниқ. Аммо мусулмонларнинг вазифаси эканлигига келсак, бунинг далили:

أَيُّمَا أَهْلُ عَرْصَةٍ أَصْبَحَ فِيهِمْ اِمْرُؤٌ جَائِعٌ فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُمْ ذِمَّةُ اللهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى 
 

“Қайси хонадон аҳли тонг оттирса-ю, ораларида оч инсон бўлса, Аллоҳ табарока ва Таъоло ундай хонадон аҳли билан алоқани узади”, деган ҳадисдир. Агар байтулмолда маблағ бўлмаса, солиқ йиғилади. Агар бундай солиқ йиғишда хавф бўлса, қарз олинади-да, сўнг тўлаб қўйилади. Шунинг учун ҳар қандай ҳолатда ҳам камбағалларнинг эҳтиёжига нафақадан тўланади, кейин закотдан, кейин байтулмолдаги бошқа киримлардан, кейин бадавлат мусулмонлардан йиғилган солиқдан тўланади.
 

Нафақа ёки солиқлар бадавлат кишининг ҳисобидан, яъни мукаллаф кишининг асосий кундалик эҳтиёжларидан ва камолий эҳтиёжларидан ортган маблағидан йиғилади. Мана шундай йўл билан фуқаронинг асосий эҳтиёжлари кафолатланади, бинобарин, ишсизлик ва камбағаллик муолажа қилинади.

Шу билан бирга, Ислом давлати барча фуқаронинг хавфсизлик, тиббиёт, таълим ва бошқа асосий эҳтиёжларини ҳам шу тўғрида келган шаръий нусусларга мувофиқ юқорида келтирилганидек, ўз кафолатига олади.

Шуни айтиб ўтиш лозимки, Исломда байтулмолнинг киримлари бадавлат мусулмонлардан солиқ йиғмасдан ҳам мазкур эҳтиёжларни қоплашга кўпинча етарли бўлади. Шариатда айни аҳкомларнинг истинбот қилинганлиги эса, ҳар қандай маконда ва ҳар қандай замонда ҳам содир бўлиши кутилган ҳар қандай муаммони муолажа қилиш учундир. Агар муаммо содир бўлса ва байтулмолнинг маблағи бунга етмаса, етарли маблағ бадавлат мусулмонлардан йиғиб олинади.

Бу нарса янада ёрқин тушунилиши учун Исломий Халифалик давлатида байтулмолнинг доимий киримлари ҳақида қуйида қисқача айтиб ўтмоқчиман. Байтулмолнинг доимий киримлари:

• Фай (ўлжа) нинг ҳар қандай тури;
• Жизя;
• Хирож;
• Рикоз (топиб олинган мол) нинг бешдан бири;
• Закот;
• Давлатга тегишли мол-мулк;
• Кофирлардан иборат шартлашилган ишчи ва ҳарбий (ислом давлати фуқароси бўлмаган кофир) лардан олинадиган ушрлар;
• Умумий мулкдан келиб чиққан мол-мулклар;
• Меросхўри йўқ кишилардан қолган мерослар;
• Давлатнинг хиёнаткор ҳокимлари ва амалдорларининг мол-мулклари;
• Ношаръий йўл билан топилган мол-мулклар;
• Жарима пуллари;
• Муртадларнинг мол-мулклари;
• Солиқлар.

Юқоридаги, Исломнинг иқтисодий кризисни муолажа қилиши тўғрисидаги фикрлардан маълум бўладики, Ислом инсонларни – охират ҳаётидан ташқари – бу дунё ҳаётида ҳам бахту-саодатга эриштиради.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

08.04.2018й.