Иш билан таъминлаш давлатдан хусусий секторга ўтяптими?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Меҳнат муносабатлари ва касбга тайёрлаш тизимини такомиллаштириш ҳамда иш берувчиларни рағбатлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони (ПФ–126-сон, 04.08.2025й) қабул қилинди. Фармонга кўра, қуйидагилар меҳнат муносабатлари ва касбга ўқитиш тизимини такомиллаштиришнинг асосий йўналиш ва мақсадлари этиб белгиланди, жумладан:

• ходим ва иш берувчи ўртасидаги меҳнатга оид муносабатларнинг самарали, адолатли ва ўзаро манфаатли тизимини яратиш;
• иш берувчиларнинг эҳтиёжига мувофиқ уларни малакали кадрлар билан таъминлаш тизимини жорий этиш.

2025 йил 1 сентябрдан иш берувчилар учун белгиланган қуйидаги талаблар бекор қилинади:

• бўш иш ўринларига бандлик органлари томонидан юбориладиган шахсларни ишга қабул қилмаганлик учун маъмурий жавобгарлик;
• бўш иш ўринлари мавжудлиги тўғрисидаги ҳисоботларни мажбурий тақдим этиш. (yuz.uz)

Энди ушбу фармоннинг бўлимларини диққат билан ўрганиб чиқсак, ҳукуматнинг “самара”, “адолат” каби сўзлар ортидаги асл мақсадини англашимиз мумкин.

1. Ходим ва иш берувчи ўртасидаги меҳнатга оид муносабатларнинг самарали, адолатли ва ўзаро манфаатли тизимини яратиш.

Расман давлат меҳнат муносабатларини қайта кўриб чиқиб, ходим ва иш берувчи ўртасида тенг ҳуқуқ ва масъулият тизими яратишни мақсад қиляпти. Аммо бу гаплар ортида одатда бир оз бошқача мантиқ яширинган бўлиши мумкин. “Самарали” деганда кўпинча бюрократия ва назорат тизимини қисқартириш тушунилади, бу эса давлатнинг меҳнат бозоридаги тўғридан-тўғри иштирокини камайтириш деганидир. “Адолатли” деганда эса ҳар тараф ўз манфаатини ўзича ҳимоя қилиши, яъни давлат орқали кафолатлар эмас, ишчи ва иш берувчи ўртасидаги тенглик деган фикр қўйилади. “Ўзаро манфаатли” дегани эса ишчи ва иш берувчи ўртасидаги келишувга асосланиб, давлатнинг аралашувини камайтиришни назарда тутади.

Бунинг оқибатида давлат томонидан таъминланадиган кафолатлар, ҳимоя ва масъулиятлар камаяди, масъулият эса кўпроқ ходимнинг ўзига юкланади. Яъни мураккаб иқтисодий шароитларда ва иш бозорида кучсиз позицияга эга бўлган инсонлар ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилишда қаттиқ қийинчиликларга дуч келиши мумкин.

2. Иш берувчиларнинг эҳтиёжига мувофиқ уларни малакали кадрлар билан таъминлаш тизимини жорий этиш.

Расман таълим ва касбий тайёргарлик тизими бозор талабларига мослаштирилади, яъни ишчи кучини замонавий иқтисодий реалликларга мувофиқ тайёрлаш кўзда тутилади. Лекин бу жойдаги энг муҳим калит сўз — иш берувчининг эҳтиёжи. Демак, кадрларни тайёрлашда асосий мезон фақат билим эмас, балки бизнес ва бозорнинг талаблари бўлади. Бу эса таълим тизими ва касбга ўқитиш марказларини давлатнинг жамоатчилик вазифасидан кўра, хусусий сектор буюртмаларига кўпроқ боғлайди. Натижада, ҳукуматнинг асосий эътибори “ишсизликни камайтириш” эмас, балки иш берувчиларнинг “малака танқислиги” муаммосини бартараф этишга қаратилади. Яъни давлат таълим ва ўқитиш тизимини ўзини-ўзи молиялаштирувчи, хусусий бизнес учун кадрлар таъминоти марказига айлантирмоқда. Бу жараёнда таълимнинг асосий вазифаси – барча одамларга тенг ва универсал имкониятлар бериш эмас, балки кўпроқ бизнес манфаатларини қондиришга айланиб қолиши мумкин. Яъни таълим энди кўпчилик учун эмас, фақат бизнесга керакли кадрлар тайёрлашга қаратилади, бу эса оддий халқ учун имкониятлар камайиши хавфини туғдиради.

3. Бўш иш ўринларига бандлик органлари томонидан юбориладиган номзодларни ишга қабул қилмаганлик учун маъмурий жавобгарликни бекор қилиш.

Расман иш берувчи энди давлат томонидан тавсия қилинган номзодни ишга олмаслиги мумкин ва бу учун жавобгарликка тортилиши шарт эмас. Аслида эса давлат ўзининг “ишчи топиш” функциясидан чекланмоқда. Бу иш берувчига катта эркинлик беради, аммо ишсизлар учун имкониятлар камаяди. Чунки иш берувчи истамаган номзодни ҳеч қандай сабаб кўрсатмасдан рад этиши мумкин бўлади. Бу бозор иқтисодиётида одатий ҳолат бўлса-да, жамиятнинг заиф қатламлари учун катта муаммоларни келтириб чиқариши эҳтимоли бор.

4. Бўш иш ўринлари мавжудлиги тўғрисидаги ҳисоботларни мажбурий тақдим этишни бекор қилиш.

Расман иш берувчилар эндиликда давлатга доимий равишда “қанча бўш иш ўрни бор” деган ҳисобот бериш мажбуриятидан озод этилади. Аслида эса бу давлатнинг меҳнат бозорини кузатиш ва таҳлил қилиш имкониятини қисқартиришга олиб келади. Бу ҳисоботлар орқали давлат ишсизлик даражаси ва талаблар ҳақида тезкор ва аниқ маълумотга эга бўлар эди. Энди бу маълумотлар йўқолиши ёки фақат хусусий агентликлар орқали йиғилиши мумкин. Бу эса бир томондан иш берувчи учун енгиллик бўлса, иккинчи томондан давлат статистикасига ва меҳнат бозори мониторингига салбий таъсир кўрсатади.

Бу фармонни таҳлил қилганимизда аниқладикки, унинг асосий мақсади – меҳнат бозорида давлатнинг тўғридан-тўғри аралашувини камайтириш ва масъулиятни хусусий сектор ҳамда ходимнинг ўзига ўтказишдир. Бошқа жиҳатдан қаралса, бундай чоралар ташқи инвесторларни жалб қилиш учун ҳам мўлжалланган бўлиши мумкин. Зеро, ҳозирги капиталистик демократия тузумида барча қарор ва фармонлар ортида манфаат туриши, уларни ҳал қилувчи асос бўлиши шубҳасиз.

Шу билан бирга, мазкур фармон жамиятдаги оғриқли муаммо – ишсизликни янада кучайтиши эҳтимоли юқори. Бу эса чет элдан келаётган очкўз кампаниялар учун халқимизни арзон ва ҳуқуқлари ҳимоя қилинмаган ишчи кучига айлантириши мумкин. Чунки капиталистик иқтисодиётда иш берувчилар ҳар бир ҳолатни фойда ва зарар нуқтаи назаридан баҳолайдилар ҳамда даромадни ошириш мақсадида харажатларни максимал даражада қисқартиришни хоҳлайдилар. Улар учун энг катта харажат тури – иш ҳақи ва ижтимоий кафолатлардир. Шу боис, иш берувчи ёлланадиган ходимларнинг маоши ва ижтимоий ҳуқуқлари имкон борича паст бўлишини истайди. Ишсизлик даражаси эса ходимларни минимал маош талабларини қабул қилишга мажбур қиладиган энг катта босимдир.

Хулоса шуки, иш билан таъминлаш вазифасини давлат зиммасидан олиб ташлаш жуда хатарлидир. Исломда давлат ҳар бир ишга қодир фуқаросини иш билан таъминлашни ўз зиммасига олади. Буни Расулуллоҳ ﷺнинг ансорийлардан бири билан бўлган машҳур ҳодисаси аниқ кўрсатади. Расулуллоҳ ﷺ ансорийнинг уйидаги буюмларини соттириб, унга иш учун зарур болтани олишни, сўнгра 15 кун ўтин қилиб сотишни буюрдилар. Бу воқеа Мадинада, Расулуллоҳ ﷺ Ислом давлати раҳбари бўлган пайтда содир бўлган. Демак, бундан давлат раҳбарининг ўз фуқароларини иш билан таъминлаш масъулияти очиқ-ойдин кўринади. Расулуллоҳ ﷺ шундай деганлар: “Ҳар бир раҳбар инсонлар устидан мутасаддидир ва улар учун масъулдир”.

Салоҳиддин

15.08.2025й