ИСЛОМИЙ ДАЪВАТНИ ЁЙИШ
بسم الله الرحمن الرحيم
ИСЛОМИЙ ДАЪВАТНИ ЁЙИШ
ВАЗИФАЛАР ВА СИФАТЛАР
(3-бўлак)
Қодири Халлоқ Зот инсонни, шунингдек жинларни бошқа маҳлуқотлардан ажратиб олиб, унга ақл берди. Инсон жамики маҳлуқотдан ақли билан ажралиб туради. Ҳақ Таоло инсонни беҳуда, бекорга эмас, балки улкан ишни амалга ошириш учун бир ҳикмат билан ажратиб қўйди. Ушбу иш – инсонни Аллоҳ Таоло тарафидан юборилажак масъулиятни зиммасига олишга тайёрлаш эди. Парвардигори олам ақлни шу масъулият юкланишининг асосий шарти қилиб белгилади ҳамда ақлга шу масъулиятни англаш ва унинг вазифаларини бажариш лаёқатини берди.
Ақлда ўзлигидан ғурурланиш сифати мавжуд. Ақлга ҳам бошқа маҳлуқотлар каби Ҳақ Таоло тарафидан юборилажак масъулият таклиф қилинганда, ақл ўзлигидан ғурурлангани ва лаёқатига ишонгани учун уни иккиланмай қабул этди ва шу масъулият юклайдиган вазифаларни бажаришга тайёр турди.
Аллоҳ Субҳонаху ва Таоло “Аҳзоб” сурасида марҳамат қилади:
إِنَّا عَرَضْنَا الأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا
الإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولاً
– “Албатта, Биз бу омонатни (яъни Исломни) осмонларга, ерга ва тоғу тошларга кўндаланг қилган эдик, улар уни кўтаришдан бош тортдилар ва ундан қўрқдилар. Инсон эса уни ўз зиммасига олди. Дарҳақиқат, у ўзига зулм қилувчи ва нодон эди (яъни бу омонат нақадар вазмин юк эканини бутун коинот билди ва уни кўтаришга қурби етмаслигини сезди, аммо инсон ўзи билмаган ҳолда ўта мушкул вазифани зиммасига олди)”. (Аҳзоб.72)
Ақл ўзлигидан ғурурланмаган ва лаёқатларига ишонмаганида эди, шу оғир масъулиятни зиммасига олмаган ҳамда ҳеч қандай жавобгарликсиз Парвардигори оламнинг итоатида юрувчи борлиқ карвони сафига қўшилган бўлур эди. Ақл ва унинг лаёқатларини яратган, ақл шу оғир масъулиятни ўз зиммасига олишини хоҳлаган ҳамма нарсадан хабардор Аллоҳ Таоло ақлни агар ақл ўзи хоҳласа шу масъулиятни бажара оладиган даражада яратди. Шунинг билан, ақл Ҳақ Таолога табиий бўйсуниш ва итоат доирасидан чиқиб, У Зотга ихтиёрий бўйсуниш ва итоат этиш доирасига кирди. Шу доирада ҳам ақл Аллоҳ Таолога итоат этса ва бўйсунса, Ҳақ Таолога бўйсунадиган борлиқ карвонида давом этади ҳамда шу карвоннинг сарбони даражасига етишади. Акс ҳолда Парвардигори оламнинг ғазаби ва жазосига гирифтор бўлажак.
Бу ақл икки хилдир. Бири Ҳақ Таолого табиий бўйсуниш ва итоат этиш доирасидан чиқиб, унга Ислом таклиф қилинганда қабул қилган ва Аллоҳ Таолога ихтиёран бўйсунган кишининг ақлидир. У ўз масъулиятларини англаган, ўзи қабул қилган Ислом вазифаларини зиммасига олиш учун отланган ёрқин фикр юритувчи ақлдир. У мусулмон инсоннинг ақлидир. Исломни қабул қилган ушбу ақл Ҳақ Таолонинг қонуни асосида ҳаракатланаётган борлиқ карвонидан ажралмай, у билан бирга Парвардигори оламга итоат қилишда давом этади, ҳатто шу борлиққа йўлбошчи бўлади.
Иккинчиси эса, ўзлигидан ғурурланиш ва лаёқатларига ишониш мағрурлантирган кишининг ақлидир. Бу ақл Аллоҳ Таолога табиий бўйсуниш ва итоат қилиш доирасидан чиқиб ихтиёрий бўйсуниш доирасига кирмади. Ўзлигидан мағрурлангани учун қўполлик билан мутакаббирлик қилди. Лаёқатларига ишонгани учун алданиб саркашлик қилди. Бу ақл кофир инсоннинг ақлидир. Кофир мутакаббирлиги ва саркашлиги сабабли борлиқ карвонининг йўналишига қарши юриб, Аллоҳнинг ғазаби ва азобига учради.
Ер, ундаги мавжудот, қуёш, унинг нури, ой, унинг ёғдуси, биз билган ва билмаган бошқа жисмлар, буларнинг барчаси Ҳақ Таолонинг итоаткор ва бўйсунувчи борлиқ карвонида бир-биридан ажралмаган ҳолда ҳаракатланади. Бу карвоннинг олдинги қаторида мусулмон инсон ва унинг ақли юради. Кофир инсон ва унинг ақлидан бошқа бирор нарса бу карвондан ажралмади. Шунга кўра, борлиқнинг гўзал йўналишига қарши чиққан, Халлоқи оламга итоат этмайдиган мавжудот фақат кофир инсон ва унинг ақлидир.
Аллоҳ Субҳонаху ва Таоло “Ҳаж” сурасида марҳамат қилади:
أَلَمْ تَرَى أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ
– “(Эй Муҳаммад), сиз осмонлардаги ва ердаги бор жонзот, қуёш, ой, юлдузлар, тоғлар, дов дарахтлар ва барча жониворлар ҳамда кўпдан-кўп инсонлар ёлғиз Аллоҳга сажда қилишини (бош эгишини) кўрмадингизми?! Кўп одамларга эса кофир бўлганлари сабабли азоб ҳақ бўлгандир. Кимни Аллоҳ хор қилиб қўйса, уни ҳеч ким азиз қила олмас. Албатта Аллоҳ ўзи хоҳлаган ишни қилур”. (Ҳаж.18)
“Рум” сурасида ушбу оятларни эслатади:
أَلَمْ تَرَى أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ
– “Ахир улар ўзларича Аллоҳ осмонлар ва ерни ҳамда улар орасидаги бор нарсани фақат ҳақ (қонун) ва белгиланган муддат билан яратгани ҳақида тафаккур қилиб кўрмадиларми?! Дарҳақиқат, бу одамларнинг кўпчилиги қайта тирилиб, Парвардигорларига рўбарў бўлишни инкор қилгувчилардир”. (Рум.8)
Ушбу оятлардаги “Кўп одамларга эса кофир бўлганлари сабабли азоб ҳақ бўлгандир” ҳамда “Дарҳақиқат бу одамларнинг кўпчилиги қайта тирилиб, Парвардигорларига рўбарў бўлишни инкор қилгувчилардир”, деган сўзлар азобланажак кофирлар Парвардигори оламга бўйсунувчи борлиқ карвонидан айрилиб чиққанидан дарак беради. АллоҳТаоло бу айрилиш ва узилишни энг хунук, жирканчли сўз билан тасвирлаб “Тавба” сурасида марҳамат қилди:
إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ
– “Ҳеч шак-шубҳасиз мушриклар нажас кимсалардир”. (Тавба.28)
Қуръон оятларида “нажас” (нопок) сўзи бир марта келган. У ҳам бўлса шу оятда. Аллоҳ Таоло кофир мушрикларни нажас-ифлосга нисбат берди. Зеро, бутун борлиқ Аллоҳ Таолога осийлик қилишдан покиза ҳолатда яратилган. Кофирларнинг нажас деб таърифланиши бутун борлиқни яратган Зотга бўйсунувчи борлиқ карвонидан айрилиб, борлиқнинг йўналишига қарши чиқишганига очиқ далилдир. Кофирлар бу қилмишлари сабабли нажас нарсалардек улоқтириб ташланиши лозим. Бинобарин, кофир инсон ва кофир жинлар шу борлиқда Парвардигори оламга итоатсизлик ва бўйсунмаслик ҳолатидадир.
Маҳмуд Абдуллатиф Увайза
