بسم الله الرحمن الرحيم

Исломий халифалик давлатида Халифанинг салоҳиятлари тўғрисидаги саволга жавоб

Ижтимоий тармоқлардан бирида Abror исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб.

Савол:

Ассаламу алайкум. Мени тушунишимча, Исломий халифалик давлати Халифаси давлатни бошқаришда жуда кенг салоҳиятга эга бўлиб, у шароитга қараб, агар зарурат туғилса ҳатто мубоҳ амалларни тақиқлаши ёки қилиш мажбурий қилиб қўйиши мумкин, деб эшитганман. Саволим шу тўғрисида, яъни Халифа мубоҳ, мандуб, суннат каби амалларни тақиқлаши, ёки қилишни мажбурий вожиб қилиб қўйиши мумкинми?

                                                                                                                             Abror

Жавоб:

بسم الله الرحمن الرحيم

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз,— агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)

Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳи. Ушбу саволга жавоб беришда, бутун дунё бўйлаб Исломий Халифалик давлатини яна ҳаётга қайтариш учун ҳаракат қилаётган, Ислом умматини иймон келтирган ақидасига биноан яшашга, яъни ўз мабдаси билан яшашга, чақираётган Ҳизб ут – Таҳрир сиёсий Исломий ҳаракатининг “Халифалик давлати дастури лойиҳаси” китобидаги “38-модда – Халифа ўз ижтиҳоди ва раъйига мувофиқ раийят ишларини бошқаришда мутлақ ҳуқуққа эга. У давлат ишларини юритиш ва раийят ишларини бошқариш учун лозим бўлган барча мубоҳ ишларни табанний қилиш ҳуқуқига эга. У манфаат ҳужжати билан бирор шаръий ҳукмга зид иш тутиши жоиз эмас. Бинобарин, у озиқ-овқат маҳсулотларининг озлиги ҳужжати билан биттадан ортиқ фарзанд кўришни ман қилмайди, эксплуатациянинг олдини олиш деган ҳужжат билан одамларга нарх-навони белгилаб бермайди, ишларни бошқариш ёки манфаат ҳужжати билан кофирни ёки аёл кишини волийликка тайинламайди ва шу каби шариат аҳкомларига зид ишларни қилиши мумкин эмас. У ҳалолни ҳаром, ҳаромни ҳалол дейиши жоиз эмас” моддасига ёзилган шарҳдан фойдаланган ҳолда жавоб беришга ҳаракат қиламан.

Халифа ўзининг раъйи ва ижтиҳодига кўра раийятни бошқаришда, уммат устидаги муаммоларни ҳал қилишда мутлақ ҳуқуққа эга. Лекин бу мутлақ ҳуқуқ Халифани бирон бир ишда шаръий ҳукмга зид ижтиҳод қилишга олиб бормаслиги керак. Яъни давлатни бошқаришда татбиқ қилаётган ҳар бир ҳукми, албатта, шаръий асосга асосланган бўлиши лозим. Шаръий асослар биламизки, тўрттадан иборат – Қуръон, суннат, саҳобалар ижмоси ва қиёс.

Бунинг далили Бухорий Абдуллоҳ ибн Умар йўлидан ривоят қилган ушбу ҳадис “الإِمَامُ رَاعٍ وَمَسْـئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ” – Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Имом (Халифа) бошқарувчидир, у ўзининг қўл остидаги бошқарилувчилардан масъулдир”. Яъни Халифа бошқараётган раийяти устидан Аллоҳ олдида жавобгардир. Шуни ҳис қила оладиган, ҳақиқий тақводор, Аллоҳдан қўрқувчи шахсгина Халифаликка лойиқ бўлади.

Ушбу ҳадис шунга далолат қиладики, шореъ Халифага Байтул молга бошлиқ тайинлаш, давлатни бошқарувчи идоралардаги бошқарув услубларини белгилаш, қўшин, аскарларни тартиблаштириш ва шунга ўхшаш масалаларда мутлақ ҳуқуқни бергани тушунилади. Лекин бу мутлақ деган сўз, Халифанинг бошқарувда ваколати кенглигини ифодалаш, умматни бошқаришда асосий иш бўлган давлат бошқарув жиҳозларида мутлақ ҳуқуққа эгаликни кўрсатиш учун айтилган иборадир. Зеро, Халифа мазкур айтилган, давлат бошқарув идораларидан бошқа соҳаларда мутлақ табанний қилиш ҳуқуқига эга бўлмайди, яъни мубоҳни тақиқлаши мумкин бўлмайди. Бундан билиндики, давлат бошқаруви идоравий ишларидан бошқа соҳаларда Халифанинг мутлақ ҳуқуқи аслида мутлақ эмас, қайдлангандир. Буни қуйида батафсил тушунишга уриниб кўрамиз.

Юқоридаги ҳадисга кўра, Халифанинг салоҳияти мутлақдек, лекин Халифа бирон бир ишда шаръий ҳукмдан четга чиқишга ҳаққи йўқлигини эътиборга оладиган бўлсак, унинг мутлақ дейилаётган ҳуқуқи шаръий ҳукм билан қайдлангандир. Масалан, вилоятларга волий бошқарувчи тайинлашда Халифа мутлақ ҳуқуққа эга, яъни ўз ижтиҳодига кўра, лойиқ деб билган одамини волийликка қўяверади, бироқ Халифа волийликка кофирни, ёки балоғатга етмаган болани, ақли носоғлом одамни, ёки аёл кишини қўйишга ҳаққи бўлмайди.

Халифа қўл остидаги шаҳарларда ижтиҳодидан келиб чиқиб, хоҳлаган нарсасини табанний қилиб, ўша ижтиҳодини қонунга айлантириб қўявермайди, балки шариат Халифа учун тасарруфни мубоҳ қилган ўринлардагина шундай қилиши мумкин. Шундан кейингина унинг қонунлаштирган шаръий ҳукмига бўйсуниш вожиб бўлади. Бундай ҳукмларга масалан, Байтул мол, молия, ҳарбий қўшинлар, жамият бошқарувига алоқадор соҳалар ва умматнинг умумий манфаатига алоқадор соҳалар кабилар киради. Шу соҳаларда Халифа бирон бир мубоҳ бўлган ҳукмни тақиқлаш уммат манфаатлари учун керакли деб ижтиҳод қилса, шу мубоҳни тақиқлаши, уни қилган одам жазоланиши мумкин бўлади.

Халифа инсонлар ҳаётида учраши мумкин бўлган ҳар қандай мубоҳ амаллар устида хоҳлаганидек мутлақ ҳуқуққа эга эмас. Фақатгина юқорида айтилган соҳаларда шундай ҳуқуққа эга. Халифа Халифалик жиҳатидан Халифа учун бошқарувда мубоҳ бўлган амалларни устида ўз ижтиҳодига кўра мутлақ салоҳиятга эга. Аммо булардан бошқа фарз, мандуб, макруҳ, ҳаром каби амалларда Халифа ҳам бошқа инсонлар каби шаръий ҳукмга чекланган бўлиб, ушбулардан биронтасини ҳар қанча ижтиҳод қилиб бўлса ҳам ўзгартиришга ҳаққи йўқ, яъни бирон бир мубоҳ ёки суннат амални тақиқлаши мумкин эмас.

أن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال : مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ

Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Ким бизнинг бу ишимизда бирон янгилик киритса у рад қилингандир”. Бухорий ва Муслим ривояти.

Ушбу ҳадисдаги “Ким”нинг ичига Халифа ҳам кириб кетади, чунки бу сўз умумий келяпти, Халифани алоҳида хосланаётгани йўқ.

Халифа ўз ижтиҳодига кўра қонунлаштириб қўйишга – тақиқлаш ёки қилиш мажбурий бўлган вожиб қилиб қўйишга – ҳаққи бўлмаган мубоҳларга қуйидагиларни мисол қилиш мумкин: одамларни маълум рангдаги кийимни кийишга чеклаб қўйиш, одамларнинг уйларини маълум бир рангда бўяшга мажбурлаш, бошқа рангда уй қуришни тақиқлаш, бирон бир муайян ҳалол нарсанинг савдосини тақиқлаш ва шунга ўхшаш бошқа мубоҳ амаллар, яъни одамларнинг ўртасида умумий бўлган ва давлат бошқарувига алоқаси бўлмаган мубоҳ ишларни вожиб қилиб қўйиш, ёки тақиқлаш каби табаннийларни қилишга ҳаққи йўқ.

Халифа ҳамма одамларга мубоҳ бўлган мубоҳ ишларни вожиб ёки тақиқ билан табанний қила олмайди, лекин юқорида айтиб ўтилган давлат бошқаруви ва уммат манфаатига алоқадор ишларни бошқаришдаги мубоҳ ишлар эса, ҳамма одамлар учун мубоҳ эмас, балки улар фақатгина Халифа учун мубоҳ бўлган амаллардир. Халифа ана шундай, фақат ўзи учун мубоҳ бўлган, лекин ҳамма одамлар учун мубоҳ бўлмаган ишларда ўз ижтиҳодига кўра мутлақ тасарруфга эга. Валлоҳу аълам.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим

26.07.2016й.