Исломий тушунчалар
Исломий тушунчалар
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
Узвий эҳтиёжлар
ٱلَّذِي خَلَقَ فَسَوَّىٰ ٢ وَ ٱلَّذِي قَدَّرَ فَهَدَىٰ ٣
“У (барча нарсани) яратиб, расо қилиб қўйган Зотдир. У (ҳар бир нарса учун муносиб йўлни) белгилаб, (У нарсани ўша йўлга) ҳидоят қилиб қўйган Зотдир”. (Аъло: 2-3)
Инсон моддадир. Инсонда ғаризалар, узвий эҳтиёжлар ва тафаккурда акс этган ҳаётий қувват мавжуд. Бу хусусиятлар инсон тириклигида мавжуд бўлади. Ўлимдан кейин эса бўлмайди.
Биз учта ғариза ва уларнинг кўринишлари ҳақида гапирдик, аммо узвий эҳтиёжларни муҳокама қилиш уларни инсон танасини таркиби сифатида кўриб чиқишни талаб қилади.
Инсон танаси турли хил, кўп рангли ва хар-ҳил функцияли ҳужайралардан иборат. Уларнинг сони икки юз миллиарддан ортиқ. Ҳар бир ҳужайра ситоплазма билан ўралган ядродан иборат бўлиб, мембрана – яъни юпқа парда билан қопланган. Ситоплазма турли озуқа моддалар: углеводлар, оқсиллар ва бошқа моддалар эриган сувдир. Ядрода "деоксирибонуклеин кислота" (ДНК) деган модда бор. ДНК фақат 46та. Улар кўпроқ эркаклар спермасида (маний) ва аёлларнинг тухум ҳужайраларида бўлади.
Инсон танасининг таркибий қисмлари тери ранги, шакли ёки кўринишидан қатъий назар, ҳаммада бир хил бўлади: ҳар бир киши бош, юрак, ошқозон ва бошқа аъзоларга эга. Бу аъзоларнинг ҳаммаси юқорида таърифланган ҳужайралардан иборат. Ҳамма одамлар нафас олади, овқатланади, ухлайди, ҳаракатланади ва ҳоказо.
Инсон организмининг муайян нарсаларга бўлган эҳтиёжининг ўзига хос хусусияти ва бу нарсаларга инсон талабининг ўзига хослиги Аллоҳ инсонга қўйган хусусиятдир ва бу узвий эҳтиёжлар деб аталади. Бу эҳтиёжларни қондириш керак. Қониқиш учун инсонга маълум нарсалар, вазиятлар ва ҳаракатлар керак. Вазиятларга мисол келтирсак, бу инсон муҳтож бўлган уйқу, дам олиш, маълум бир ҳарорат. Инсонга керак бўлган нарсаларга мисол — озиқ-овқат, ичимлик, ҳаво. Инсон бажариши лозим бўлган ҳаракатларга мисол: нафас олиш, овқатланиш, ўраниш ва шунга ўхшаш.
Агар бу эҳтиёжлар қондирилмаса, ўлим юз бериши мумкин. Тана зарур вазифаларни бажаришни давом эттириш учун бу эҳтиёжларни талаб қилади. Танада сув етишмаса, организм сув етишмаётганлиги ҳақида таъсирли сигнал юборади, бу эса одамни бу камчиликни бартараф этиш учун сув излашга мажбур қилади. Агар у сув топмаса, танасидаги барча намлик тугагунча чанқоққа қарши курашаверади, бу эса уни ўлимга олиб келади.
Худди шундай, бошқа барча эҳтиёжлар — озиқ-овқат каби, ҳаво, уйқу, ва ҳоказолар ҳам шундай. Шунингдек, узвий эҳтиёжлар тер, нажас каби зарарли моддаларни ташқарига чиқариб, организмни тозалаши ҳам мумкин.
Ва инсон бу органик эҳтиёжларни ҳис қилишига қарамасдан, Аллоҳ Таоло уларни Қуръон орқали билдиради:
وَمِنۡ ءَايَٰتِهِ ۦ مَنَامُكُم بِ ٱلَّيۡلِ وَ ٱلنَّهَارِ وَ ٱبۡتِغَآؤُكُم مِّن فَضۡلِهِ ۦٓۚ
“Ва Унинг оят-белгиларидан бири кечаси ва кундузи ухлашингиз ҳамда Унинг фазлидан (ризқ-рўз) талаб қилишингиздир. Албатта буни англайдиган қавм учун оят-белгилар бордир”. (Рум: 23)
Расуллуллоҳ ﷺнинг бошқалар каби инсон эканлигини тушунтириб Аллоҳ Таоло шундай дейди:
مَا هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يَأۡكُلُ مِمَّا تَأۡكُلُونَ مِنۡهُ وَيَشۡرَبُ مِمَّا تَشۡرَبُونَ
«Бу ҳам худди сизларга ўхшаган одам. У ҳам сизлар ейдиган нарсадан ейди, сизлар ичадиган нарсадан ичади”. (Мўъминун: 33)
Инсонга очликдан ўлим билан таҳдиди бўлса, Аллоҳ унга ҳаром қилинган нарсани ейишга ва шу билан узвий эҳтиёжни қондиришга рухсат берган. Аллоҳ Таоло шундай дейди:
فَمَنِ ٱضۡطُرَّ غَيۡرَ بَاغٖ وَلَا عَادٖ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۚ
“У сизларга фақатгина ўлакса, қонни, тўнғиз гўштини ва Аллоҳдан ўзгага аталиб сўйилган нарсаларнигина ҳаром қилди. Энди кимки золим ва ҳаддан ошмаган ҳолида ночор вазиятда қолса гуноҳкор бўлмайди. Албатта Аллоҳ мағфират қилгувчи, раҳмлидир”. (Бақара: 173)
Умар р.а. очарчилик йилида ўғирлик қилган ўғрининг қўлини кесмади, чунки у узвий эҳтиёжларини қондиришга муҳтож эди.
Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ
