Исломий тушунчалар

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

Идрок

Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло Қуръони Каримда шундай марҳамат қилади:

إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ

“Албатта, бу (мисоллар)да тафаккур қиладиган қавм учун оят-ибратлар бордир”.                                                                               (Раъд: 3)

إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ

 “Албатта бунда тафаккур қиладиган қавм учун оят-ибратлар бордир. (Рум: 21)

وَتِلۡكَ ٱلۡأَمۡثَٰلُ نَضۡرِبُهَا لِلنَّاسِۖ وَمَا يَعۡقِلُهَآ إِلَّا ٱلۡعَٰلِمُونَ

  “Ушбу масалларни Биз одамлар (ибрат олсинлар) учун айтурмиз. (Лекин) уларни фақат илм эгаларигина англай олурлар”.                (Анкабут: 43)

   Идрок, фикр, ақл – бу сўзларнинг барчаси маъноси бир хил бўлган синоним сўзлардир.  Бу – Аллоҳ Таоло инсонга жойлаган сифатдир.  Идрок инсон миясида содир бўладиган алоқа орқали юзага келади. Бу  жараён шундай кечади: нарса ҳақидаги ҳис мияга узатилади ва бу ерда воқеъликни тушунтириб берадиган собиқ маълумот мавжуд. Ва бунинг ёрдамида воқеъликка ҳукм чиқарилади.

Бу сифат (ақл)  билан инсон ҳайвондан фарқ қилади.

أَمۡ تَحۡسَبُ أَنَّ أَكۡثَرَهُمۡ يَسۡمَعُونَ أَوۡ يَعۡقِلُونَۚ إِنۡ هُمۡ إِلَّا كَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ بَلۡ هُمۡ أَضَلُّ سَبِيلًا

“Ёки сиз уларнинг кўпларига (ҳақ сўзни) тинглай оладилар ё англай оладилар деб ўйлайсизми?! (Ундоқ эмас, зеро) улар ҳеч нарса эмаслар, магар чорва ҳайвонлари кабидирлар. Йўқ, улар янада йўлдан озганроқ кимсалардир!”        (Фурқон: 44)

Оят ҳайвонларнинг тушунмаслигига ишора қилмоқда.

   Ақл тўртта омилдан иборат: мия (соғлом ақл),  ҳис қилинувчи воқеълик, сезги органлари ва собиқ маълумотлар .

Буларни алоҳида –алоҳида кўриб чиқамиз.

    Мия – бош суягида жойлашган модда бўлиб, учта парда билан ўралган бўлади. У орқали ҳиссиёт ва тананинг ҳамма аъзолари билан боғлиқ бўлган нервлар ўтади. Бу нерв толаларининг тарқалиши тахмин қила олмайдиган даражада бўлади, бу томирларнинг тана орқали шохланиши юз чақиримгача узунликка етади. Миянинг танага таъсири етмиш олтита асосий нерв томирлари орқали содир бўлади. Катталарнинг мияси 1200 грамм га тенг бўлиб, инсон ўпкаси орқали бериладиган кислороднинг 25% ни истеъмол қилади. Олимлар мияни фикрлаш содир бўладиган тана аъзоси эканлигини исботладилар. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, бошга сенсорлар билан боғланган детекторнинг игнаси инсон ҳаяжонланганда, кучли товушлар билан ёки унга қийин вазифа берилса, кучлироқ тебрана бошлайди. Олимлар миянинг қайси қисмида маълумотлар сақланганлигини аниқлай олмадилар. Аммо айрим беморларда миянинг ярми олинса ҳам хотира йўқолишига олиб келмаслиги аниқланди. Айрим олимлар эса тўқсон миллион жилдлик маълумот билан тўла китобларни хотирада сақлаш мумкинлигини тахмин қилишган. Бундай ноёб ижод маҳсули – миянинг яратилиши – Буюк Аллоҳнинг қудратига ишора қилувчи далилдир. Аллоҳ Таоло шундай марҳамат қилади:

وَفِي ٱلۡأَرۡضِ ءَايَٰتٞ لِّلۡمُوقِنِينَ ٢٠   وَفِيٓ أَنفُسِكُمۡۚ أَفَلَا تُبۡصِرُونَ ٢١

“(Эй инсонлар), ерда (ундаги тоғу тошлар ва водий-дараларда, денгизлар ва дарёларда, ҳайвонот ва наботот оламида) ҳамда ўзларингизда (ушбу ҳаётга келиб-кетишингиздан тортиб, вужудларингиздаги ҳар бир аъзоингизда, балки ҳар бир ҳужайрангизнинг нақадар нозик тартиб-интизом билан яратилиб, ўз ўрнига жойлаштирилганида ва ўз зиммасидаги Яратган буюрган вазифани қулоқ қоқмасдан адо этиб боришида) ишонгувчи зотлар учун (Аллоҳнинг қудратига далолат қиладиган) оят-аломатлар бордир. Ахир кўрмайсизларми?!”  (Зориёт: 20-21)

 Ҳис қилинувчи воқеъликка келсак, у ой, китоб, от каби моддий бўлиши мумкин ёки у шамол, самолёт, гул ҳиди каби бирон-бир воқеликнинг изи бўлиши мумкин ёки у семантик бўлиши мумкин –  жасурлик, қўрқув, мулойимлик, юмшоқлик каби, биз буни асоратларидан билишимиз мумкин.

    Мавжудлиги ҳис қилинадиган нарсалар: ушлаб кўриб ҳис қилиш мумкин, ушлаб кўриб бўлмай ҳис қилиш мумкин бўлган нарсалар бор.  Масалан,  сезиш органи – бадан орқали ҳис қилинадиган – дарахт, тоғ, ҳайвон каби ва ушлаб кўриб  бўлмай  ҳис  қилиш мумкин бўлган масалан, онанинг қувончи каби. Ва яна ҳис қилиб бўлмайдиган нарсалар мавжуд бўлиб, уларнинг борлигини шу нарсанинг вужудга келиши орқали мавжудлигини биламиз, масалан, насл қолдириш, сиғиниш ва ўз-ўзини сақлаш  ғаризалари ёки инсондаги ҳаёт белгилари сифати каби.

    Воқеъликни ҳис қилишга келсак, у бешта сезги аъзоси орқали мияга узатилади, улар: кўриш  – кўзлар, эшитиш – қулоқлар, тегиниш – тери остида содир бўлади, таъм  – тил  ва ҳид – бурун орқали.

1.  Ва энди ҳиссиётнинг кўзлар ёрдамида қандай содир бўлиши ҳақида сўз юритамиз: объектларнинг оптик акс этиш нурлари кўзнинг тўр пардасига қадар етиб боради, бу ерда кўриш учун масъул бўлган қисм бу электр импульсларни миянинг орқа томонига узатади, бу импулслар талқин қилинади ва инсоннинг олдида тасвир пайдо бўлади. Лекин инсон воқеъликни англай олмайди, яъни мияда сақланаётган собиқ маълумотларга мурожаат қилмасдан воқеъликка нисбатан  ҳукм чиқара олмайди.

   Кўриш чекли, у чекланишлар доирасидан ташқарига чиқа олмайди, чунки  инсон кўриш қобилияти ёрдамида кўп нарсаларни кўра олмайди, масалан, микроблар ёки узоқдаги юлдузлар каби. Зеро, кўрганимиздан кўра кўрмаган нарсаларимиз кўп.

Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай дейди:

فَلَآ أُقۡسِمُ بِمَا تُبۡصِرُونَ ٣٨   وَمَا لَا تُبۡصِرُونَ ٣٩   إِنَّهُ ۥ لَقَوۡلُ رَسُولٖ كَرِيمٖ ٤٠

“Бас, Мен сизлар кўрадиган нарсаларга ҳам, сизлар кўра олмайдиган нарсаларга қасам ичурманки, у (Қуръон) шак-шубҳасиз улуғ Пайғамбарнинг (Аллоҳ даргоҳидан келтирган) сўзидир!”                                              (Хааққа: 38-40)

2. Эшитиш тизими – энг муҳим сезги органларидан бири бўлиб, у орқали инсон асосий билимларга эга бўлади. Бу ҳақда Аллоҳ Таоло шундай дейди:

قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَ ٱلۡأَرۡضِ أَمَّن يَمۡلِكُ ٱلسَّمۡعَ وَ ٱلۡأَبۡصَٰرَ وَمَن يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۚ فَسَيَقُولُونَ ٱللَّهُۚ فَقُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ

 (Эй Муҳаммад) айтинг: «Ким сизларга осмон ва заминдан ризқ берур ёки ким қулоқ-кўзларингизга эгалик қилур?! Ким ўликдан тирикни чиқарур ва тирикдан ўликни чиқарур ҳамда ким барча ишларни тадбир қилиб турур?!» Улар албатта: «Аллоҳ», дейдилар. Бас, сиз айтинг: «Ахир Ўша зотдан қўрқмайсизларми?!»                                                                      (Юнус: 31)

وَٱللَّهُ أَخۡرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ شَيۡ‍ٔٗا وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَ ٱلۡأَبۡصَٰرَ وَ ٱلۡأَفۡ‍ِٔدَةَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ

“Аллоҳ сизларни оналарингиз қорнидан бирон нарса билмаган ҳолингизда чиқарди ва шукр қилишингиз учун сизларга кулоқ, кўзлар ва дилларни берди”.  (Нахл: 78)

وَلَا تَقۡفُ مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِ ۦ عِلۡمٌۚ إِنَّ ٱلسَّمۡعَ وَ ٱلۡبَصَرَ وَ ٱلۡفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَٰٓئِكَ كَانَ عَنۡهُ مَسۡ‍ُٔولٗا

(Эй инсон), ўзинг аниқ билмаган нарсага эргашма! Чунки қулоқ, кўз, дил — буларнинг барчаси тўғрисида (ҳар бир инсон) масъул бўлур (яъни, эшитган, кўрган ишонган ҳар бир нарсаси учун киши Қиёмат кунида жавоб беради). (Исро: 36)

3. Қулоқ –  ҳайвон ва одамлардаги сезги органи бўлиб, товушни идрок этишга хизмат қилади. Инсон қулоғи узунлиги тахминан 20 м дан 1,6 см гача бўлган товуш тўлқинларини қабул қилади, бу эса 16-20000 Гц (секундига тебранишлар) га тўғри келади. Қулоқ бу тезликдан юқори бўлган тебранишларни мияга ўтказа олмайди.

Мушукларнинг эшитиш тизими, масалан, секундига 50,000 Гц ни мияга узата олади, кўршапалаклар эса акс эттириш орқали секундига 120000 Гц га етади.

وَفِي ٱلۡأَرۡضِ ءَايَٰتٞ لِّلۡمُوقِنِينَ

“(Эй инсонлар), ерда (ундаги тоғу тошлар ва водий-дараларда, денгизлар ва дарёларда, ҳайвонот ва наботот оламида) ҳамда ўзларингизда (ушбу ҳаётга келиб-кетишингиздан тортиб, вужудларингиздаги ҳар бир аъзоингизда, балки ҳар бир ҳужайрангизнинг нақадар нозик тартиб-интизом билан яратилиб, ўз ўрнига жойлаштирилганида ва ўз зиммасидаги Яратган буюрган вазифани қулоқ қоқмасдан адо этиб боришида) ишонгувчи зотлар учун (Аллоҳнинг қудратига далолат қиладиган) оят-аломатлар бордир.                                   (Зориёт: 20)

 Шунинг  учун одам атрофидаги овозларнинг фақат бир қисмини эшитади, холос.

4. Сезиш –  (кинестетика, тактил ҳис қилиш) —   бешта асосий ҳиссиёт турларидан бири, бунда инсон ушлаб кўриш орқали ҳис қилади ва яна ҳар қандай нарсани терида, мушакларда, шиллиқ пардада жойлашган рецепторлари орқали сезади. (лат.дан реcептум – "қабул қилувчи" – тирик организмнинг нерв ҳужайралари (дендритлар) туганакларида сезишни ҳосил бўлиши)

 Тегиш, босим, тебраниш ва узатма оқибатида келиб чиқадиган сезгилар бошқача характерга эга. Ҳар бир нервнинг ўз вазифаси бор, масалан, совуқ, иссиқлик сезгилари, таъм, оғриқ ва бошқаларни сезиш учун мўлжалланган рецепторлар. Тери инсоннинг энг сезувчи аъзоси ҳисобланади. Масалан, инсон танасини игна билан тешсангиз, у фақат бошида, теридан ўтаётганда оғриқни сезади, аммо кейинчалик, қанчалик чуқурлашмасин, одам мускулларида оғриқ сезмайди. Бу  хусусида  Аллоҳ Таоло  шундай дейди:

إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِ‍َٔايَٰتِنَا سَوۡفَ نُصۡلِيهِمۡ نَارٗا كُلَّمَا نَضِجَتۡ جُلُودُهُم بَدَّلۡنَٰهُمۡ جُلُودًا غَيۡرَهَا لِيَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمٗا

“Бизнинг оятларимизни инкор қилган кимсаларни албатта дўзахга киритажакмиз. Қачонки терилари куйиб битиши билан ҳақиқий азобни тотиб кўришлари учун ўрнига бошқа териларни алмаштирамиз. Албатта, Аллоҳ қудрат ва ҳикмат эгаси бўлган зотдир”.                                           (Нисо: 56)

Қачон тери ёнса, Аллоҳ уни янгисига алмаштиради, нервларнинг сезиш ҳиссини сақлаб қолиш учун, улар ёнаётганда оғриқ туйғусини қайта-қайта узатишда давом этадилар.

5. Таъм ва ҳид билиш сезгилари – (ҳид сезиш) улар ўзига хос хеморецепторларни қўзғатувчи кимёвий моддалар таъсири билан боғлиқ.  Ҳид сезувчи ҳислар шилимшиқда эрийдиган ва бурун бўшлиғининг юқори қисмида жойлашган ҳидни сезувчи эпителийни (мускул ва тана бўшлиқлари юзасини қопловчи тўқима) қўзғатадиган моддалар туфайли юзага келади.  Буруннинг ҳар ярмида тахминан 2.5 см ² бўлган ҳид сезиш майдони мавжуд.

 Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ