Исломий тушунчалар
Исломий тушунчалар
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ
2-қисм
Руҳ
وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ
“Сиздан руҳ-жон ҳақида сўрайдилар”.
Инсон моддадан ташкил топган тирик махлуқотлардан бири. Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло инсонни лойдан яратди. У шундай дейди:
إِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي خَٰلِقُۢ بَشَرٗا مِّن طِينٖ ٧١ فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ
“Эсланг, Парвардигорингиз фаришталарга деган эди: “Албатта Мен лойдан бир одам яратувчидирман”. Бас, қачон уни ростлаб, унга Ўз руҳимдан пуфлаб киргизганимдан сўнг унга сажда қилган ҳолларингизда йиқилинглар!”. (Сод: 71-71)
Одамлар руҳ ҳақида сўрай бошладилар, Пайғамбар ﷺнинг ёнига савол сўраб келганларида Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таолодан оят нозил бўлган эди:
وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ إِلَّا قَلِيلٗا
“(Эй, Муҳаммад), сиздан руҳ-жон ҳақида сўрайдилар. Айтинг: “Руҳ ёлғиз Парвардигорим биладиган ишлардандир”. Сизларга жуда оз илм берилгандир”. (Исро: 85)
Руҳ – бу Аллоҳ Таолонинг буйруғи билан яратилган ҳаёт сиридир. Аллоҳ Таоло дейди:
وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي
“… унга Ўз руҳимдан пуфлаб киргизганимда…”,
Яъни, Унинг махлуқларининг руҳидан, Ўз Зотидан эмас, чунки Қуръони Каримда шундай дейди:
قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي
“Айтинг: “Руҳ ёлғиз Парвардигорим биладиган ишлардандир”.”
Яъни, Аллоҳ Таолонинг буйруғига кўра яратилди.
Инсон руҳнинг воқеълигини англай олмайди, аммо унинг кўринишлари намоён бўлиши билан – бўйи, ҳаракати, кўпайиши унинг мавжуд эканлигидан далолат беради.
Инсон ҳаракат қилар экан, ривожланар экан, кўпаяр экан, у тирик ҳисобланади, бу унда руҳ борлигини билдиради. Агар бу кўринишлар намоён бўлмаса, у ўлик ҳисобланади.
Аллоҳ Таоло Одам алайҳиссаломга руҳ киргизди, яъни яшашликка буйруқ берди. Ва бу руҳ Одам алайҳиссалом давридан то бугунги кунгача мавжуд бўлди ва яна ердаги ҳаёт мавжуд бўлгунга қадар руҳ ҳам мавжуд бўлади. Руҳ она қорнида ҳомила пайдо бўлиши билан урчийди ва янги вужуд мукаммал инсон даражасига еткунга қадар бирқанча жараёнлар натижасида ривожланади.
Аллоҳ Таоло шундай дейди:
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِن كُنتُمۡ فِي رَيۡبٖ مِّنَ ٱلۡبَعۡثِ فَإِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ مِن مُّضۡغَةٖ مُّخَلَّقَةٖ وَغَيۡرِ مُخَلَّقَةٖ لِّنُبَيِّنَ لَكُمۡۚ وَنُقِرُّ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ مَا نَشَآءُ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى ثُمَّ نُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡۖ
“Эй, инсонлар! Агар қайта тирилишдан шубҳада бўлсангиз, бас, Биз сизларга баён қилишимиз учун сизларни тупроқдан, сўнгра нутфа-манийдан, сўнгра лахта қондан, сўнгра яралиб битган-битмаган бир парча гўштдан яратдик. Биз (сизларни) ўзимиз ҳоҳлаганимизча – муайян муддатгача (оналарингиз) қорнида қолдириб, сўнгра чақалоқ ҳолингизда (ёруғ оламга) чиқарурмиз, сўнгра вояга етгунларингизгача (ҳам Ўзимиз тарбия қилурмиз)”. (Ҳаж: 5)
Бу жараён Ийсо алйҳиссаломнинг яратилишидан бошқа барча инсонларда ҳис қилинади. Аллоҳ Таоло Ийсо а.с.га руҳ киргизди, ҳеч қандай уруғланиш жараёни бўлмади, руҳ бачадонда Аллоҳ Таолонинг буйруғига кўра пайдо бўлди. Ҳақ Таоло Қуръони Каримда шундай дейди:
إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ ٱللَّهِ كَمَثَلِ ءَادَمَۖ خَلَقَهُۥ مِن تُرَابٖ ثُمَّ قَالَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ
“Албатта, Аллоҳнинг ҳузурида Ийсонинг мисоли Одамнинг мисолига ўхшайди. Уни тупроқдан яратиб, сўнгра унга “Бўл!” деди, бас, бўлди”. (Оли Имрон: 59)
Яъни, Аллоҳ Таоло Одам алайҳиссаломнинг руҳини қандай яратган бўлса, Ийсо алайҳиссаломни ҳам ҳеч нарсасиз яратди. Ва Аллоҳ Таоло Марям ҳақида шундай дейди:
وَٱلَّتِيٓ أَحۡصَنَتۡ فَرۡجَهَا فَنَفَخۡنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا وَجَعَلۡنَٰهَا وَٱبۡنَهَآ ءَايَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ
“Яна ўз номусини сақлаган аёлни (яъни Марямни эсланг). Бас, Биз Ўз тарафимиздан бўлган руҳдан унга пуфладик, (ва у Ийсога ҳомиладор бўлди) ва уни ҳамда ўғлини барча оламлар учун оят-ибрат қилдик”. (Анбиё: 91)
Ўзининг иффати ва бокиралигини сақлаган Марям, эркакларга яқинлашмади ва турмушга чиқмади, Ийсо алайҳиссаломнинг руҳи эр-хотин алоқаларидан эмас, балки Аллоҳ Таолонинг буйруғига кўра пайдо бўлди. Аллоҳ Таоло Одам алайҳиссаломни яратар экан, уни лойдан яратилган вужудига руҳ пуфлаганидек, Ийсо алайҳиссаломни ҳам ҳеч нарсадан бор қилди. Демак, руҳ ҳаётнинг сири, инсон танасини ташкил этувчи моддага Аллоҳдан буйруқ, токи бу моддада ривожланиш, ҳаракатланиш ва кўпайишга мойиллик бўлсин. Ва танадаги руҳни оларкан, танадаги бу мойилликни ҳам олган Ягона Зот Аллоҳдир.
Ғарбнинг, ундан ҳам олдинроқ юнонлар томонидан даъво қилинган “руҳ” тушунчасига келсак, у инсоннинг таркибий қисми, яъни уларнинг айтишича, инсон руҳ ва моддадан ташкил топган ва бу руҳ эса Худонинг бир қисми. Агар инсонда модда руҳдан ғолиб бўлса, унинг хулқи тубан бўлган ёмон одам, агар руҳ моддадан ғолиб бўлса – яхши одам бўлиб, у юксалади, “илоҳий камолотнинг хулқ-атвори”га ўхшай бошлайди. Улар ўйлаб топган руҳ аслида йўқ нарса ва у ҳаётнинг сири ҳам эмас. Чунки ҳис қилинадиган воқеълик шуни кўрсатяпти-ки, инсон фақат моддадан ташкил топган ва ҳаёт сири бўлган руҳ инсоннинг тубанлиги ёки юксак ривожланганлгига ҳеч қандай таъсир ўтказмайди.
Инсоннинг руҳ ёрдамида юксалиши бу унинг таркибий қисми бўлмаган бутунлай бошқа ҳодисадир. Руҳ – бу сифат бўлиб, инсон уни ўзи ҳосил қилади. У инсоннинг ахлоқига ўз таъсирини ўтказади ва унинг ёрдамида инсон ўз ғаризалари ва узвий эҳтиёжларининг ҳирсидан юқорига кўтарила олади. Агар инсон ўз ишларини ташқи тизимга кўра тўғриламас экан, унда бу сифат пайдо бўлмайди. Ташқи тизим эса инсондан кучли қудрат соҳиби бўлган Аллоҳ Таолодан келади. Лекин инсон Аллоҳга иймон келтирмай туриб, У билан алоқани идрок қила олмай туриб ўз муаммоларини шариат асосида еча олмайди. Шундай қилиб, биз баҳс этаётган ва инсон унинг ёрдамида юксалаётган руҳ — бу ҳаёт сири эмас, балки Аллоҳ Таолога бўлган алоқани идрок этишдир. Бу Коинотнинг Яратувчиси Аллоҳ Таоло эканлигига иймон келтирмас экан, инсонда бундай сифат пайдо бўлмайди. Бу сифат Коинот, инсон ва ҳаётнинг Яратувчиси билан алоқасини идрок этган инсондагина пайдо бўлади. Агар инсон қайси бир махлуққа назар солмасин, масалан Ой ва бу Ой Яратувчиси билан боғлиқ эканлигини (яъни, бу Ойни Яратган Зот Аллоҳ Таоло) идрок қилса, бу идрок ўша инсоннинг руҳи бўлади. Лекин инсон идрок қилмаса ва бу идрокни инкор этса, унда руҳ бўлмайди.
Ғарб фалсафасида баҳс этилган руҳ инсоннинг таркибий қисми эмас, балки Аллоҳга бўлган алоқани идрок қилишдир. Аллоҳ Таоло билан бўлган алоқани идрок этган инсон Аллоҳ Таолонинг буйруқ ва қайтариқларига амал қилишни бошлайди. Инсон Шариатга амал қиляптими, демак-ки, унда руҳ бор. Идрок туфайли Аллоҳ Таолонинг буюклигини, қудратини, ҳамма нарсани билишлигини ҳис қилишлик руҳонийликдир, агар бу туйғу давомий бўлса, инсон иймоний муҳитда бўлади. Бу эса ўз навбатида инсонга Аллоҳ Таолонинг буйруқ ва қайтариқларига ҳузур ва хотиржамликлик билан амал қилишида ёрдам беради.
Руҳий жиҳат нарсаларнинг Яратувчига махлуқ эканлигидир. Масалан, тоғлар, ҳайвонлар ёки инсонлардаги руҳий жиҳат уларнинг йўқдан бор бўлиши жиҳатидан Яратувчисига бўлган алоқасидир. Бу жиҳатни барча нарсаларни йўқдан бор қилган Яратувчига иймон келтирган инсонгина идрок қила олади.
Ислом инсонни нарсалар ва инсондаги руҳий жиҳатни идрок қилишга ундайди. Бу эса махлуқларнинг Аллоҳ Таоло билан алоқасини идрок этувчи руҳни мустаҳкамлаш учундир.
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай дейди:
أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى ٱلۡإِبِلِ كَيۡفَ خُلِقَتۡ ١٧ وَإِلَى ٱلسَّمَآءِ كَيۡفَ رُفِعَتۡ ١٨ وَإِلَى ٱلۡجِبَالِ كَيۡفَ نُصِبَتۡ
“Ахир улар туянинг қандай яратилганига, осмоннинг қандай кўтариб қўйилганига, тоғларнинг қандай тикланганига ва ернинг қандай ёйиб-текислаб қўйилганига боқмайдиларми?!” (Ғошия: 17-19)
Ва бу оятнинг ортиданоқ Аллоҳ Таоло дейди:
فَذَكِّرۡ إِنَّمَآ أَنتَ مُذَكِّرٞ
“Бас, (эй, Муҳаммад) сиз панд-насиҳат қилинг! Зотан сиз фақат бир панд-насиҳат қилгувчидирсиз, холос”. (Ғошия: 21)
Пайғамбар ﷺ Аллоҳ ва маҳлуқлари ўртасидаги алоқани эслашликни талаб қилди. Бу иймонлиларнинг руҳини мустаҳкамлаш учун эди.
Аллоҳ Таоло шундай марҳамат қилади:
إِنَّ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ
“Албатта, осмонлару ернинг яратилишида ва кеча-кундузнинг алмашинишида ақл эгалари учун оят-аломатлар бордир”. (Оли Имрон: 190)
Яъни, Аллоҳ Таоло билан бу алоқани идрок қилганлар учун далилдир. Аллоҳ Таоло маккий сураларни юксак руҳий жиҳатни намоён этувчи махлуқларни эслатиш билан бошлади.
Аллоҳ Таоло дейди:
وَٱلشَّمۡسِ وَضُحَىٰهَا ١ وَٱلۡقَمَرِ إِذَا تَلَىٰهَا ٢ وَٱلنَّهَارِ إِذَا جَلَّىٰهَا ٣ وَٱلَّيۡلِ إِذَا يَغۡشَىٰهَا ٤ وَٱلسَّمَآءِ وَمَا بَنَىٰهَا ٥ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا طَحَىٰهَا
“Қуёш ва унинг ёғдусига қасам. Унинг ортидан келган Ойга қасам. У (қуёшни оламга) ошкор қилган кундузга қасам. У (қуёшни ўз зулмати билан) ўраб яширган кечага қасам. Осмонга ва уни бино қилган Зотга қасам. Ерга ва уни ёйиб текис қилиб қўйган Зотга қасам”. (Шамс: 1-6)
Ва яна шундай дейди:
ٱقۡرَأۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلَّذِي خَلَقَ ١ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِنۡ عَلَقٍ
“Яратган Роббинг номи билан ўқи. У инсонни лахта қондан яратган Зотдир”. (Алақ: 1-2)
Ислом мусулмондан моддани руҳ билан қориштиришни талаб қилди. Яъни, инсондан Аллоҳнинг буйруқларини бажаришликни ва қайтариқларидан тийилишликни талаб қилди. Аллоҳ Таоло дейди:
ٱتَّبِعُواْ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُمۡ وَلَا تَتَّبِعُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَۗ قَلِيلٗا مَّا تَذَكَّرُونَ
“(Эй, инсонлар), сизларга Парвардигорингиздан нозил қилинган нарсага (Китобга) эргашингиз, ундан ўзга “дўстларга” эргашмангиз! Ккамдан кам панд-насиҳат олурсизлар”. (Аъроф: 3)
Ва яна шундай дейди:
وَأَنَّ هَٰذَا صِرَٰطِي مُسۡتَقِيمٗا فَٱتَّبِعُوهُۖ وَلَا تَتَّبِعُواْ ٱلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمۡ عَن سَبِيلِهِ
“Албатта, мана шу Менинг тўғри йўлимдир. Бас, шу йўлга эргашинглар! (Бошқа йўлларга эргашмангиз-ки, улар сизларни Унинг йўлидан узиб қўяр)…”. (Анъом: 153)
Ва яна дейди:
وَمَا كَانَ لِمُؤۡمِنٖ وَلَا مُؤۡمِنَةٍ إِذَا قَضَى ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ أَمۡرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ ٱلۡخِيَرَةُ مِنۡ أَمۡرِهِمۡۗ وَمَن يَعۡصِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلٗا مُّبِينٗا
“Аллоҳ ва Унинг Пайғамбари бир ишни ҳукм қилган-буюрган вақтида бирон мўъмин ва мўъмина учун ўз ишларини ихтиёр қилиши жоиз эмасдир. Ким Аллоҳ ва Унинг Пайғамбарига осий бўлса, бас, у очиқ йўлдан озиш билан йўлдан озибди”. (Азҳоб: 36)
Аллоҳ Таоло инсонга амаллар ва нарсаларга оид барча қонунларни тушунтирди.
Аллоҳ таоло дейди:
وَأَحَلَّ ٱللَّهُ ٱلۡبَيۡعَ وَحَرَّمَ ٱلرِّبَوٰاْۚ
“Ва ҳолбуки, Аллоҳ баъйни ҳалол, судхўрликни ҳаром қилган”. (Бақара: 175)
وَيُحِلُّ لَهُمُ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡخَبَٰٓئِثَ
“… ва пок нарсаларни улар учун ҳалол қилиб, нопок нарсаларни уларга ҳаром қилади…”. (Аъроф: 157)
Инсоннинг амали мана шу қонунлар асосида бажарилишлиги руҳнинг модда билан қоришилганлигидир, чунки инсон бирон амални содир этишда мана шу қонунларга асосланган пайтда ўзининг Аллоҳ Таоло билан алоқасини идрок қилади.
Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ
