Камбағал оилаларда ишсизларни ўқитиш учун ваучер тизими ишсизликни камайтира оладими?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

21 август куни ҳукумат қарори билан “камбағал оилалар реестри”га киритилган оилаларнинг ишсиз аъзолари ва расмий даромадга эга бўлмаган шахслар учун касб-ҳунар ва хорижий тилларга ўқиш харажатларини давлат ҳисобидан қоплаб бериш тартиби – ваучер тизими жорий этилди. Бу ваучерлар талабгорларга бир марталик берилади ва уч ой мобайнида амал қилади. (gazeta.uz)

Ваучер тизими нима?

“Ваучер” сўзи инглизча сўз бўлиб, “voucher” – гувоҳнома, чек, сарфлаш ҳуқуқини берувчи ҳужжат, деган маънони англатади. У аввал иқтисодий термин сифатида Ғарбда, айниқса, ХХ аср охирларида кенг қўлланила бошлаган. Масалан, 1980 йилларда АҚШ ва Британияда таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларида “ваучер тизими” жорий этилган.

Бу тизимнинг моҳияти шундаки, давлат тўғридан-тўғри муассасага маблағ ажратмасдан, фуқарога маълум чек (ваучер) беради ва у фақат белгиланган хизматни сотиб олишда ишлатиши мумкин. Яъни пул қўлингизга берилмайди, балки муайян хизматга (ўқиш, тиббий хизмат ва ҳ.к.) сарфлаш ҳуқуқи берилади. Масалан, АҚШда 1990 йилларда “School Voucher Program” (мактаб ваучерлари) жорий этилди. Унда ота-оналар давлатдан олган ваучер орқали болаларини давлат мактабидан ташқаридаги хусусий мактабга жўнатиш имкониятига эга бўлишди. Ўшанда бу дастур кескин баҳсларга сабаб бўлган: тарафдорлар рақобат орқали таълим сифати ошади дейишган бўлса, мухолифлар, давлат пуллари хусусий секторга “оғдириляпти” деган. Британияда “Housing voucher” (уй-жой ваучерлари) тизимида камбағал аҳолига турар-жой ижараси учун чек берилади, лекин у фақат турар-жойга сарфланиши мумкин. Бу ҳам давлатнинг тўғридан-тўғри ёрдам бермасдан, “ҳуқуқ бериш” модели ҳисобланади. Чили эса таълим соҳасида ваучер тизими энг кенг қўлланилган давлатлардан бири. Давлат ҳар бир ўқувчи учун мактабга алоҳида чек ажратади. Бу тизим ҳам рақобат ва хусусий сектор таъсирини кучайтирган, бироқ бой ва камбағал қатлам ўртасидаги тафовутни янада оширгани учун танқидга учраган.

Ғарб тажрибаси шуни кўрсатдики, ваучер тизими камбағалликни бартараф этмаган, балки бевосита давлатнинг масъулиятини хусусий секторга ўтказган. Натижада одамлар ёрдам олгандек кўринса-да, давлат “биз бурчимизни бажардик” деган даъво билан сиёсий маънода фойда кўрган, хусусий сектор эса янги бозор ва мижозларга эга бўлган. Ҳақиқий муаммо – ишсизлик ва тенгсизлик эса сақланиб қолаверган.

Ўзбекистонда жорий этилаётган тизим ҳам айнан шу моделни такрорлайди: давлат ишсиз шахсга ёки “камбағал оилалар реестри” аъзосига ваучер беради ва у фақат тасдиқланган таълим муассасаларида касб-ҳунар ёки хорижий тил ўқиш харажатини қоплаш учун ишлатилади.

Қарорга кўра, ишсизлар меҳнат бозорида талаб юқори бўлган касбларга ўқитилади. Ногиронлиги бўлган шахслар, “камбағал оилалар реестри”га кирганлар ва уч ойдан ортиқ давом этувчи курсларда ўқиганлар учун стипендия ҳам тўланиши назарда тутилган (1,27 млн сўм атрофида).

Таълим вазирлиги махсус электрон реестр орқали қайси таълим муассасалари ваучер бўйича ўқитишга ҳақли эканини белгилаб боради.

Хўш, унда қарор ортидаги асл мақсад нима?

Ваучер тизими бир қарашда халққа ёрдам каби кўринади: ишсизлар касбга эга бўлади, камбағал оилалар қўллаб-қувватланади. Лекин аслида ҳукумат учун бу тизимдан кўп қиррали манфаат олинади, халқ эса асосий ютуққа эга бўлмайди.

1. Сиёсий манфаат:

Ваучер орқали давлат “камбағаллар ҳақида қайғуради” деган ижтимоий образ яратади. Расмий статистикада “фалон минг киши касбга эга бўлди, иш билан таъминланди” деган рақамлар жарангдор  янграйди. Аслида эса ишсизлик ва камбағаллик сақланиб қолаверади.

2. Иқтисодий манфаат ва назорат:

Ваучер пуллари Таълим вазирлиги махсус электрон реестри орқали белгиланган таълим марказларига йўналтирилади. Реестр қайси муассасалар ва курслар давлат маблағи орқали хизмат кўрсатиши мумкинлигини назорат қилади. Демак, давлат ўз юкини – ҳақиқий иш ўрни яратиш масъулиятини – шахснинг елкасига ташлайди, лекин бюджет харажатини ўз назорати остида ушлаб қолади.

3. Иш билан таъминлаш кафолатланмайди:

Қарорда “иш берувчи талабига мос йўналишлар” деган банди бор, лекин ваучер курсидан кейин иш топиш кафолатланмайди. Халқ учун реал ютуқ – барқарор иш ва даромад – ҳали ҳам кафолатланмаган. Давлатнинг позицияси: “Биз курсга юбордик, энди ишни топиш сенинг масъулиятинг”.

4. Иш берувчилар ва ташқи инвесторлар учун манфаат:

Курслар “иш берувчи талабига мос” ташкил этилади ва бу давлат сарфлаган пул орқали тайёр кадрларни иш берувчига етказишни таъминлайди. Хорижий инвесторлар арзон ва тайёр ишчи кучига эга бўлади, бюджетдан сарфланган пул билан ишлаб чиқилган кадрлар уларга хизмат қилади. Шу билан инвесторлар эркин майдонга кириб, бизнесини кенгайтириш имкониятига эга бўлади.

Бундан ташқари бошқа ўйлантирадиган масалалар ҳам бор:

• 1,27 млн сўм стипендия инфляция шароитида ҳақиқатан ҳам камбағал оилага етарлими?
• Бир марта берилган ваучер билан ҳақиқатан ҳам инсон касб эгаллаб, оиласини боқадиган иш топиш мумкинми?
• Ваучер олиш жараёни бюрократик тўсиқларга айланса-чи?

Хулоса шуки, ҳозирги ўзбек режими халқнинг оғриқли муаммоларидан бири – ишсизликка ҳақиқий ва кафолатли ечим беришга қодир эмас ва бу шароитда бундан кейин ҳам қодир бўлолмайди. Сиёсий ва иқтисодий қарамлик бунинг бир сабаби бўлса, асосий омил – мамлакатда амал қилаётган капиталистик демократия тузумидир. Қарамлик сабабли табиий бойликларимиз мўллигига қарамасдан маҳаллий саноат йўлга қўйилмаган, бойликлар асосан хомашё сифатида мустамлака давлатлар томонидан сув текинга олиб кетиляпти. Натижада ишга яроқли аҳолининг кўп қисми ё ишсизлик азобида, ё чет элда сарсон, ёки юртимизда паст маошга иложсиз рози бўлиб кун кечирмоқда. Режим бу ҳолатни жуда яхши англайди, бироқ халқни юпатаётгани – ваучер тизими каби сафсата. Ваучерлар иш билан таъминлашни тўлиқ кафолатламайди, камбағалликни бартараф этмайди, давлат масъулияти эса фақат қоғозда бажарилган кўринади. Ваучер бу ишсизликка эмас, халқнинг сабрига берилган чекдир.

Яқинда тикланажак Халифалик давлати эса бу каби муаммоларни Исломнинг Иқтисодий низомини татбиқ қилиш орқали осонликча ҳал қилади. Чунки Халифаликда табиий бойликлар одамларнинг оммавий мулки ҳисобланиб, на давлатга ва на шахсга мулк қилиб берилмайди. Улар давлат тасарруфи орқали уммат манфаати йўлида ишга солинади. Масалан, нефт қайта ишланиб, турли тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш учун заводлар очилади ва минглаб реал иш ўринлари яратилади. Камбағалликн бартараф этишда эса Халифалик ҳар бир фуқаронинг уй-жой, кийим ва озиқ-овқатдан иборат асосий эҳтиёжларини тўлиқ қондиришни кафолатлайди. Бундан ташқари, Байтул молнинг закот бўлимидаги маблағлардан камбағалларга тўғридан-тўғри тақсимланади. Шундай қилиб, ишсизлик ва камбағаллик муаммолари Ислом тузуми татбиқ этилган жамиятда осонликча барҳам топади. Тарихда Халифа Умар ибн Абдуллазиз (р.а.) даврида закот олувчи инсон қолмагани бунинг ёрқин ва жонли мисолидир.

Салоҳиддин

27.08.2025й

0

0