بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

КАПИТАЛИСТИК ШИРКАТЛАР

Ҳиссадорлик ширкати

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Ҳиссадорлик ширкати битимини ботил эканлигини шаръий далиллар асосида исботлашда давом этамиз.

Энди “биринчи шерикнинг битимга имзо чекиб қабул қилиши бошқаларига таклиф ҳисобланиб, кейингиларнинг имзо чекишлари қабул ҳисобланаверади-да, шундай бўлгач, нега энди ҳужжатни кўндаланг қилиш таклиф, унга имзо чекиш эса қабул ҳисобланмас экан?”, – деган савол туғилиши мумкин. Бунга жавоб шуки, ҳамма шерикнинг имзо чекиши қабулдан бошқа нарса эмас. Аниқ бир шахс тарафидан таклиф бўлаётгани йўқ, яъни кўндаланг қилувчи ҳам, таъсисчилар ҳам, биринчи имзо чеккан одам ҳам таклиф қилмаяпти. Ҳаммаси фақат қабул қиляпти, холос. Масалан, имзо чекувчи шартларни қабул қиляпти ва уларни ўзидан-ўзи мажбурият қилиб оляпти, холос. Ҳолбуки, ҳеч ким унга тасарруфни таклиф қилаётгани, сен билан шерик бўлдим деяётгани йўқ. Имзо чекиши учун унга актни бериш эса, тасарруф юритишни таклиф қилиш ҳисобланмайди. Шулардан кўриниб турибдики, ҳиссадорлик ширкатида ҳар бир шерик фақат қабул қилади, холос. Қабул билан қабул эса, шаръан битим деб эътибор қилинмайди. Зеро, битим учун қабулга эмас, таклифга далолат этувчи лафз билан айтилган таклиф бўлиши шарт. Шундан кейин қабулга далолат қилувчи лафз билан айтилган қабулга навбат келади. Шунга биноан ширкат актига қўл қўйган ҳеч бир одам таклиф қилувчи ҳисобланмайди. Ҳаммаси фақат қабул қилувчи ҳисобланади. Демак, бу ширкатда таклифсиз қабул содир бўляпти. Бунинг маъноси ширкат тузилмади, деганидир.

Капиталистлар ширкат актини, яъни низомини битим деб атайдилар ва битимга имзо чекилди, дейдилар. Шариатда эса, бу акт битим ҳисобланмайди. Чунки битим икки тараф ўртасидаги таклиф ва қабулдир. Шунга асосан ҳиссадорлар ширкати шаръан битим, деб эътибор қилинмайди.

Қолаверса, бу битимда фойда олиш мақсадида молиявий иш қилишга эмас, таъсисчи ёки аъзо бўлаётган одам бирон молиявий лойиҳа учун пул беришга рози бўляпти, холос. Демак, унда иш қилишга келишув элементи йўқ. Фақат шахснинг мол бериш мажбуриятини ўз бўйнига олиши бор. Бундай ишга ҳеч қандай эътибор йўқ. Ҳолбуки, ширкатдан мақсад шерикчиликнинг ўзигина эмас, молиявий иш қилишдир. Шундай бўлгач, молиявий иш қилишга келишувдан холи бўлган битим ботил битимдир. Шу сабабли – молиявий иш қилишга келишмасдан – мол беришга рози бўлишнинг ўзи биланоқ ширкат тузилмайди. Шунга асосан бу ширкат ботилдир.

“Ширкат акти гоҳида шакар цехи, тижорат каби қилинадиган иш турини ўз ичига олади, шунинг ўзи молиявий иш қилишга келишув эмасми?”, – деган савол ҳам туғилиши мумкин. Жавоб шуки, ширкатнинг келгусида қиладиган ишини айтиш шериклар тарафидан уни қилишга келишиш, дегани эмас. Бунда фақат шерикчилик ва ширкат шартларигагина келишув бўляпти, иш қилиш эса, таъсис этилганидан кейин юридик шахсга айланадиган ширкатга қўйиб бериляпти. Демак, бунда шериклар ўртасида молиявий иш қилишга келишув бўлаётгани йўқ.

Шуни ҳам айтиб ўтиш лозимки, Исломдаги ширкатда таннинг, яъни тасарруф этувчи шахснинг бўлиши шарт. Чунки ширкат, савдо, ижара ва бошқа битимларда тандан мурод жисм ёки меҳнат эмас, тасарруф этувчи шахсдир. Демак, ширкат битимининг тузилишида таннинг бўлиши асосий элементдир. Шунинг учун тан бўлса, ширкат тузилади, бўлмаса тузилмайди, умуман бўлмайди. Ҳиссадорлик ширкатида эса, умуман тан йўқ. Бу ҳам етмагандай, унда шахс элементига эътиборсизлик, уни четга суриш атайлаб қилинади. Чунки унинг битими шахслар эмас, моллар ўртасидаги битимдир.  Унда шахс элементи йўқ. Одамлар эмас, моллар шерикчилик қилади.  Таннинг бўлмаслиги ширкатнинг тузилмаганини, ботиллигини кўрсатади. Зеро, молни тасарруф этувчи тандир. Усиз молни тасарруф қилиб бўлмайди. Тан йўқ бўлса, тасарруф ҳам йўқдир.

Мол эгалари бўлган шахсларнинг ҳиссадор бўлишга бевосита рози бўлишлари ва ширкат ишини бошқарадиган бошқарув кенгашини ҳам ўзлари сайлашлари ширкатда тан борлигига далил бўлмайди.  Чунки улар ўзлари шерик бўлишга эмас, молни шерик қилишга келишадилар. Демак, одам эмас, мол шерикдир. Бошқарув мажлисини сайлашларига келсак, бунинг маъноси уларнинг шундай қилишга ваколатлари бор, дегани эмас. Чунки ваколат ҳам молникидир. Шу далил биланки, ҳиссадор қанча молга эга бўлса, ўшанча овозга ҳам эга бўлади. Масалан, битта акцияси бор одам бир овозга, яъни бир ваколатга, мингта акцияси бор одам эса, минг овозга, яъни мингта ваколатга эгадир. Демак, ваколат шахсники эмас, молникидир. Бу нарса тан элементининг йўқлигини, унинг фақат мол элементидан иборат эканлигини кўрсатади.

Шундай қилиб, ҳиссадорлик ширкатининг таърифи унда Исломдаги ширкат тузилиши учун лозим бўлган шартлар етарли эмаслигини кўрсатиб турибди.

Биринчидан, унда икки ёки ундан ортиқ шахс ўртасида келишув эмас, якка шахснинг хоҳиш-иродаси билан бир тарафлама бўйинга мажбурият олиш бўляпти.

Иккинчидан, иш қилишга келишилмаяпти, мол бериш мажбурияти олиняпти, холос.  

Учинчидан, ширкатда шахс сифатида бевосита тасарруф этувчи тан йўқ, фақатгина молнинг ўзи бор.

Шу эътиборлар билан ҳиссадорлик ширкати битими шаръан ботилдир. Ширкатнинг ўзи ҳам ботил, чунки уни тузилган, деб бўлмайди, у Исломдаги ширкат таърифига тўғри келмайди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

16.01.2019