بسم الله الرحمن الرحيم

ЁЛЛАНУВЧИНИНГ ҚИЛАДИГАН ИШИ

Ишчи ҳақини белгилаш

(давоми)

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Аввалги мақоламизда капитализмда иш ҳақини белгилаш масаласига қандай ёндашилгани борасида маълумот бердик. Бугунги мавзуимиз шу масалага социалист (коммунист)ларнинг ёндашуви борасида. Шуни алоҳида таъкидлаш зарурки, социализмда ечим муаммода мавжуд, деб хаёл қилинадиган қуруқ назарий фаразлардан олинади ва ана шу фаразларга асосланиб муаммога ечим берилади. Иш ҳақини белгилашда ҳам айнан шундай йўл тутилганини ва буни хатолигини қуйида батафсил, асосли далиллар билан баён қиламиз.

Коммунистларда товар ишлаб чиқариш ва уни тўла ясаб битиришда ишчининг меҳнати биринчи ўринда туради, шунинг учун меҳнат ёки меҳнатга бўлган лаёқат товар ишлаб чиқаришда асосий рол ўйнайди, деб ҳисоблашади. Шунга асосланиб коммунистлар маҳсулот ишлаб чиқаришдаги асосий нарса ишчининг меҳнатидир, демак, ишчининг иш ҳақи у ишлаб чиқарадиган маҳсулотга қараб белгиланади, ишлаб чиқариш харажатлари эса битта элемент, яъни меҳнат таркибига киради, деб ҳисоблашади. Бу эса, табиийки, воқеликка хилофдир. Чунки ҳис қилиб турилган воқелик шундан иборатки, Аллоҳ бу  борлиқда яратиб қўйган хом-ашё товар қийматининг асосидир. Бу хом-ашё келтирадиган фойдани ошириш учун ёки меҳнат қилиш орқали унда фойдани вужудга келтириш учун сарфланган харажатлар эса, бу хом-ашёни маълум фойда келтирадиган шаклга келтирди. Шунинг учун хом-ашёни ҳисобга олмай, иш ҳақини белгилашда меҳнатни асос қилиб олиш хато бўлиб, воқеликка хилофдир. Коммунистларнинг ишлаб чиқарилган товарни ишчининг иш ҳақи қилиб қўйиш эса, хом-ашёни ва сарфланган харажатларни ҳисобга олмасликдир. Яъни  гоҳида харажатни бир ишчи сарфлаб иш ҳақини ҳам унинг ўзи олган бўлади, айни вақтда шу ишчи товар ишлаб чиқармаган бўлади ва товар ишлаб чиқаришнинг у қиладиган меҳнатга мутлақо алоқаси бўлмайди. Шунинг учун товарни унга иш ҳақи қилиб бериш мумкин бўлмай қолади. Энди агар бу ерда  ишчи синфини мақсад қилинмоқда, яъни ишчи товар ишлаб чиқаришда қатнашмаган тақдирда ҳам шу ишчилар синфига киради, деб фараз қилган тақдиримизда ҳам, хом-ашё эътиборсиз қолдирилаётган бўлади. Ҳолбуки бу хом-ашёни Аллоҳ яратган бўлиб, уни эътиборсиз қолдириш ва ҳисобга олмаслик дуруст бўлмайди. Шунингдек, иш ҳақини белгилашда ишчини бир синф деб ҳисоблашнинг, ишчиларнинг барчасига бир хил қараш, яъни биттасини келтираётган манфаатини иккинчисиникидан фарқ қилишига эътибор бермасликни ўзи ҳам хатодир. Чунки ишчилар муайян (алоҳида алоҳида) шахслар бўлиб, иш ҳақи ана шу шахсларгагина берилади. Демак, иш ҳақи учун ўлчов сифатида асосий эътиборни ишчилар синфига қаратилиши иш ҳақини белгилашга эмас, балки уни ва мулкчиликни бекор қилишга, яъни ишчи келтираётган манфаатига яраша иш ҳақи олмаслигига олиб келади. Бу эса инсон фитратига зиддир ва ҳис қилинадиган воқелиги бўлмаган хато фикрдир. Чунки ҳис қилиб турилган воқелик шунга далолат қиладики, инсон ўз эҳтиёжларини шахсан ўзи қондиришга интилади. Бу интилиш уни борлиқдан ёки бошқа инсондан ўз эҳтиёжларини қондирадиган нарсани олишга ундайди ёки мавжуд хом-ашё унинг эҳтиёжларини қондиришга яроқли бўлиши учун борлиқдаги шу хом-ашёга ўз меҳнатини сарфлайди. Шунинг учун коммунистларнинг ишлаб чиқарилган товарни иш ҳақи қилиб белгилаш назарияси хатодир. Шунингдек, иш ҳақини ишчи ишлаб чиқарган товар билан белгилаб, хом-ашёни бир четга суриб қўйиш ҳам хато. Чунки ишчи ишлатган иш қуроллари ва сарфлаган харажатлари ҳам товарнинг вужудга келишида ўз ҳиссасини қўшган бўлиб, бу нарсалар ишчи меҳнатининг бир қисми эмасдир. Шунинг учун меҳнатни алоҳида бир синф деб ҳисоблаб, иш қуроллари ва сарфланган харажатларни ишчи меҳнатининг бир қисми, деб ҳисобланадиган бўлса, бу нарса иш ҳақининг бекор қилинишига олиб келади. Бу эса юқорида айтиб ўтганимиздек хатодир.

Ишчининг иш ҳақи товарга қиймат жиҳатидан ҳам, нарх жиҳатидан ҳам алоқадор бўлмай, балки меҳнатнинг шахс ва жамиятга келтирган манфаат (фойда)га алоқадор эканлигига асосланадиган бўлсак, демак, меҳнат ишлаб чиқарилган товар бўйича эмас, балки мана шу манфаат бўйича тақдирланади (баҳоланади). Бу манфаат қўзиқорин ва олма каби хом-ашёда мавжуд бўладими ёки паровоз ишлаб чиқариш каби ишчининг меҳнатида мавжуд бўладими, ҳеч фарқсиз ишчининг иш ҳақи шу манфаатга боғлиқ бўлади. Шунинг учун ишчи оладиган иш ҳақини қандай ўлчов билан бўлмасин муайян чегара билан чеклаб қўйиш хато бўлиб, ҳис қилиб турилган воқеликка зиддир. Шунинг учун иш ҳақи аниқ маълум бўлса, шунинг ўзи кифоя, уни муайян чегара билан чекламаслик керак.

Шунга кўра, демак, капиталистлар, коммунистлар ва социалистларнинг иш ҳақини белгилашдаги назариялари хато бўлиб, воқеликка зиддир. Бу назариялар эҳтиёжларни қондириш учун одамлар ўртасида бўладиган алоқаларнинг бузилишига сабаб бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

14.10.2018й