بِسْـــمِ اللهِ الرَّحْمٰـــنِ الرَّحِيـــم

Саволга жавоб

Кипр масаласи ҳақида

Савол:

2012 йил 3 мартда турк ҳукуматидаги Европа Иттифоқи ишлари бўйича вазир ва музокара олиб бораётганларнинг каттаси Эгемен Багис британ масъуллари билан учрашиш учун Британияга сафар қилар экан «Кипр» газетаси мухбирига интервью бериб бундай деди: «Кипр ечими бўйича барча вариантлар музокара столига ташланган. Ечим икки раҳбар ўртасидаги келишув билан федерация (федератив давлат) шаклида бўлиши мумкин бўлганидек (давлат ичидаги) икки давлат шаклида бўлиши ҳам мумкин, бу икки раҳбар ўртасидаги ечимга оид келишув билан амалга ошади, Кипр шимолининг Туркияга қўшилиши билан бўлиши ҳам мумкин. Барча вариантлар музокара столида турибди. Лекин биз умид қилаётган ва хаёлимизда айланаётган нарса Кипрда икки давлатнинг битта давлат таркибида бирлашишидир». Лекин турк вазири асл ечимни айтмади. У Кипрнинг бутунлай Туркия таркибига қўшилишидир. Чунки Кипр Туркиянинг бир ажралмас қисми бўлган. Бу баёнотлар аслида нимани англатади? Аллоҳ сизларни яхшилик билан мукофотласин.

Жавоб:

1. Турк вазири эски Америка лойиҳасини ўртага ташлади. Чунки Америка бу режаларини ўтган асрнинг етмишинчи йилларидан бошлаб ўртага ташлаган эди. Бу режалар бўйича бу орол икки алоҳида давлатга бўлиниши керак ёки икки давлат сифатида битта давлат, яъни федерация ёки конфедерация таркибида бўлиши керак ёки Кипр шимоли Туркияга, жануби эса Грецияга қўшилиши керак.

Лекин Кипр жануби давлат сифатида Европа итифоқига аъзо бўлиб қолганидан кейин жанубнинг Грецияга қўшилиши ҳақидаги ҳар қандай фикр эҳтимолдан узоқ бўлиб қолади. Чунки у Греция каби Европа Иттифоқининг тўла қонли аъзоси бўлиб мустақилдир, унга алоҳида эътибор берилади, чунки июл ойида Европа Иттифоқига навбатдаги раислик уникидир. Греция эса ҳозир ёмон аҳволда, айниқса унинг иқтисоди ёмон аҳволда. Шунинг учун жанубдаги одамлар унга қўшилишни кўпам маъқулламайди. Гарчи уларда диний мутаассиблик билан қоришиб кетган грек миллатчилик туйғулари бор бўлса­да лекин улар буни кўпам маъқуламайди.

Шу сабабли Туркиянинг таҳдиди бир томонлама юзага келяпти. Бу турк масъули бу ҳақда Кипр масаласи пайдо бўлганидан бери, яъни Америка ўтган асрнинг эллигинчи йилларида Кипрда қатор ишларни амалга оширишни бошлаганидан бери сўз юритаётган илк ҳодисадир. Ўшанда Америка Британиянинг Кипрдаги нуфузига таъсир ўтказиш, уни у ердан ҳайдаб оролни ўзи эгаллаб олиш мақсадида қатор ишларни амалга оширган эди. Оқибатда Британия 1960 йилда Кипрга юзаки мустақиллик берган бўлди ва унга насроний руҳоний патриарх Макарияни бошчи қилиб тиклаб, ўзининг малайи Рауф Денкташни мусулмонлардан вакил сифатида унинг ўринбосари қилиб қўйди. Бу билан эса орол бутунлай яна Британия чангалида қолиб кетаверди.

Кўриниб турибдики, турк таҳдиди Кипр тўғрисида британияликлар билан олиб борилаётган сўзлашувлар олдинга силжимай қолганидан кейин юзага келмоқда. Чунки вазир Эгемен Багис Британия ташқи ишлар вазири Уильям Хейг билан учрашиб, 2012 йил 3 мартда ана шу газетага берган интервьюсида бундай деб қўшимча қилди: «Британия иккала тарафни диққат билан кузатиб турибди, лекин мен Британиянинг ўз нуфузини ишга солишга алоқадор нарсаларда катта қизғинлик билан ҳаракат қилаётганини кўрмаяпман. Биз бу мавзуда Британияни қаноатлантиришга ҳаракат қилдик. Британия Кипр бўйича кафолатловчи давлатларнинг бири бўлгани учун биз Британия янада фаолроқ сиёсий иш олиб бориши лозим ва кучлироқ тарзда самарали рол ўйнаши керак деб биламиз».

2. Шундан кўриниб турибдики, британияликлар Америка ўртага ташлаётган ечимларни исташмаяпти. Турк вазири эса бу ечимларни яна ўртага ташлади. Британияликлар гарчи зоҳирда ўзларини бу масала ечимини қўллаб­қувватлаётган қилиб кўрсатишаётган бўлса­да, лекин улар бу ечимларни хоҳлашмайди. Чунки британияликларнинг Кипрда иккита муҳим ҳарбий базалари бор бўлиб, уларда 24 мингдан кўп британиялик аскарлар жойлаштирилган, бундан ташқари бутун минтақа бўйлаб жосуслик қилиш ва кузатиш учун қулоқ солиш ва разведка аппаратуралари ҳам ўрнатилган. Британия 1964 йилда имзоланган келишув бўйича кафолатловчи давлатлардан биридир. Бу келишув бўйича Британия, Туркия ва Греция кипрлик греклар турк мусулмонларга қарши уюштирган ҳодисалардан кейин бу оролда Британия ўрнатган вазиятни кафолатловчи давлатлар бўлган. Бу билан эса Британия Кипрдаги нуфузини ва аскарларининг туришини ана шу келишув бўйича сақлаб қолди.

Кипрнинг жанубий қисми давлатлар ва Европа томонидан тан олинган бўлиб, у Европа Иттифоқи таркибига кирган. Британия эса Европа Иттифоқининг бир қисмидир. Демак Британиянинг Кипрда туриши гўё ташқи кучнинг эмас, ички кучнинг туришидек бўлиб қолди. Европа Иттифоқининг бошқа давлатлари бу туришдан ташвишга тушгани йўқ. Аксинча улар Британия позициясини зимдан қўлламоқда. Гарчи улар Аннан режасини қўллаб­қувватлашларини билдиришаётган бўлса­да лекин аслида Британия позициясини зимдан қўллаб­қувватлашмоқда. Чунки бу режа грекларнинг оролда ҳукмрон бўлишини ва турк давлатининг у ердаги вужудига барҳам беришни таъминлайди. Шунинг учун Британия Кипрда туришдан ва у ердаги нуфузидан ҳечам воз кечмайди.

3. Еропаликлар Кипр иши деган ном остида ўзларининг талабларини амалга ошириш учун Туркияга босим ўтказишмоқда. У европаликлар билан Туркия ўртасидаги ҳал қилинмай ёпиб қўйилган ишлардан биридир. Туркиянинг Европа Иттифоқига қўшилиши қаршисида ҳал қилинмай муаалақ турган қатор ишлар бор бўлиб уларнинг сони қарийб 35га етади. Уларнинг орасида курдлар ишидан тортиб алавийлар, арманлар ишигача бўлган ишлардан иборат «озчилик миллатлар» деган мавзу каби ички масалалар, демократия, инсон ҳуқуқи ишидан тортиб конституцияга тузатиш киритиш, сайловларни кузатиш учун халқаро кузатувчилар келишини қабул қилиш, ҳарбийларнинг бошқарувдаги ролини қисқартиришга таалуқли нарсалар ва бундан бошқа ишлар бор.

Европаликларнинг Кипр ишига тааллуқли нарсалар борасидаги талабларидан бири турк портлари ва аэропортларини кипрлик греклар қаршисида очиб қўйишдир. Лекин Туркия бунга тааллуқли келишувни бажармади. Чунки европаликлар кипрлик туркларга қарши ўзлари жорий қилишган эмбаргони иккала тараф ўртасида имзоланган ўша келишув бўйича олиб ташлаш ҳақидаги ваъдаларини бажаришмади. Шунинг учун Кипр иши бошқа етти иш билан ҳал қилинмай «музлаб» турибди. Туркия то бу масала тўла ҳал қилинмагунча Кипр жанубидаги греклар ҳукмрон бўлиб турган давлатни тан олишдан ҳам бош тортмоқда. Британия ўзининг малайлари орқали Америка режасига тўсиқ қўйишга ҳаракат қилди. Бу режага БМТнинг собиқ бош секретари Кофи Аннан режаси деб ном берилган. Оролнинг жанубидаги кўпчилик 2004 йилда бу режага қарши овоз берган эди.

Шимолдаги турклар ҳам бу режага қарши овоз берди. Ўшанда шимолдаги ҳукуматга Американинг малайи Муҳаммад Али Талъат бошчилик қилган, Эрдоган ҳукумати уни зўр бериб қўллаб­қувватлаган ва шу режани ёқлаб овоз берилиши учун ўзининг бутун нуфузини ишга солган эди. Рауф Денкташ эса ўшанда бу режага қаттиқ қарши чиқиб уни рад қилишга чақирган эди. У бу билангина кифояланмай, балки Туркияга келиб Эрдоган ҳукумати устидан турк ҳарбий қўмондонлигига шикоят қилган ҳам эди, турк ҳарбий қўмондонлиги эса ўшанда бу ҳукуматга қарши турар ва Аннан режасини қўлламаган эди. Бундан Туркиядаги ва шимолий Кипрдаги инглиз ва Америка малайлари ўртасидаги кураш кўриниб турибди. Ана шу режа бўйича туркларни ҳокимиятга муайян нисбатда шерик қилиб оролни бирлаштириш кўзда тутилган эди. Лекин кипрлик грекларнинг ҳокимиятда кўпроқ улушга эга бўлишлари ва туркларнинг ўз ерларидан бир қисмини греклар фойдасига 7 % нисбатда воз кечишлари шарт қилиб қўйилган эди.

4. Америка бу масаланинг орол шимоли Туркияга қўшилиши, жануби эса ўз ҳолича қолавериши ва у ерда инглизларнинг бемалол қолиб кетавериши билан ҳал бўлишига ҳечам рози бўлмайди. Чунки бундай бўладиган бўлса, инглизларнинг оролда туришига ва нуфузларига зарар етмайдиган бўлса инглизлар буни хурсанд бўлиб қабул қилишади. Лекин Америка инглизларнинг нуфузини йўқотиб унинг ўрнини ўзи эгалламугунча, уларнинг базаларини йўқотиб оролда ўзи уя қурмагунча бунга ҳечам рози бўлмайди. Америка бу оролда инглизлар билан эллик йилдан кўпроқ вақтдан бери курашиб келмоқда. Шунинг учун у ўз нуфузини фақат орол шимолигагина ёйишга, унинг жанубида эса инглизларнинг бемалол тураверишига рози бўлмайди! Инглизлар ўзларининг ахборот воситалари орқали Америкага оролнинг шимолий қисмида ўз базаларини қуришини таклиф қилишган эди, лекин америкаликлар бундай қадамни ташлашмади. Чунки бу инглизларнинг у ерда туришини тан олиш бўлиб қолар эди. Шунинг учун Америка Аннан режасини ўртага ташлади. Мақсади оролнинг иккала қисмига ҳам ҳукмрон бўлиб олишдир. Оролни сиёсий жиҳатдан янгидан шакллантира олса Америка ҳукумат устидан хўжайин бўлиб олиш ва уни ўзининг буйруқларини бажаришга мажбур қилиш имконига эга бўлиб олади.

5. Турк вазирининг Кипр шимолининг Туркияга қўшилиши варианти ҳақидаги баёноти – гарчи у Американинг эски режаларидан бири бўлса­да – ҳозир британияликлар, европаликлар, кипрлик грекларга босим ўтказиш картаси сифатида ишга солинаётган таҳдид сифатида кўринмоқда. Британияликлар ўзларининг Кипрдаги ҳозирги вазиятларидан хурсандликлари сабабли бу масалани ҳал қилишга қизиқиш кўрсатишмаяпти ва ўзларининг оролдаги малайлари орқали Америка режаларига тўсиқ қўйишмоқда. Турк вазири буни Британиядан туриб очиқ айтди ва Британиянинг ўз нуфузини ишга солишга тааллуқли нарсалар борасида катта қизиқиш билан ҳаракат қилмаётганини, сиёсий ишларни янада фаолроқ олиб бормаётганини ва кучлироқ тарзда самарали рол ўйнамаётганини айтиб Британияга бевосита айблов йўллади. Булар дипломатик сўз ифодалари бўлса­да, лекин улар Британияни нафақат ечимга тўсқинлик қилаётганликда, балки ечимга ҳаракат қилмаётганликда ҳам зимдан айблашдир.

Кипр шимолининг Туркияга қўшилиши Туркиянинг Европа Иттифоқига қўшилиши олдидаги тўсиқларни янада кўпайтиради. Чунки европаликлар бунга рози бўлишмайди. Шунинг учун Туркиянинг ҳозир бунга қадам қўйиши эҳтимолдан узоқдир. Зеро Туркия Европа Иттифоқига киришга ҳаракат қиляпти, Америка эса бу ҳаракатни қўллаб, европаликларга Туркия талабини қабул қилишлари учун босим ўтказмоқда. Американинг мақсади Европа Иттифоқига қарши ўз мақсадларини амалга оширишдир. Айни вақтда Америка Британия вужуди ва нуфузини бу оролдан йўқотишдан иборат ўзи интилаётган мақсадига эришолмаяпти. Оқибатда Кипр жанубидаги вазият қандай бўлса шу ҳолича қолаверади ва Америка у ерга бу шаклда кириб боролмайди. Шунга кўра демак турк вазирининг гаплари жуда нари борса босим ўтказиш картасидан бошқа нарса эмас.

Шуниси ҳам маълумки, орол шимолини ўз таркибига қўшиб олиш Туркия учун қийин эмас. Чунки у унинг ҳукмронлиги остида деб ҳисобланади. Чунки у ерда 30 мингдан кўп турк аскарлари бор, турк армиясининг ҳозирги қўмондонлиги эса ҳукуматни қўллайдиган бўлиб қолди ва у билан бир сафда турибди. Шунинг учун бу иш армияни ғазаблантирмайди ва унинг у ерда туришини сақлаб қолади. Демак шимолий қисмни, унинг хавфсизлигини, манфаатларини ҳимоя қилиш, буларнинг барчаси Туркияга боғлиқдир. Туркиядан бошқа ҳеч ким бу қисмдаги давлат ва унинг ҳукуматини тан олмайди. Демак унинг тақдири Туркиянинг қўлида. Шунинг учун уни қўшиб олиш жуда осон кечади. Лекин Туркиядаги режим мустақил эмас. Чунки у Америка етовида юради. Шунинг учун у бу қадамни фақат Америка буюрсагина ташлаши мумкин. Шунинг учун демак Кипр шимолини қўшиб олиш тўғрисидаги имо­ишора инглизларга ва Кипрдаги грекларга босим ўтказиб уларни Америка режаларини қабул қилишга мажбурлашдир, холос.

6. Бу иш июл ойидан кейин янада ойдинлашади. Чунки ўшанда Кипрнинг жанубий қисмидаги режим Европа Иттифоқига навбатдаги раисликни зиммасига олади. Туркиянинг эса бу иттифоқ билан муносабати қийин кечаётгани кўриниб турибди. Европаликлар билан алоқалар бўйича масъул ва улар билан музокара олиб бораётганларнинг каттаси турк вазири Багис Кипр газетасига берган интервьюсида бундай деди: «биз Кипр жанубидаги рум режими Европа Иттифоқига навбатдаги раисликни июлда ўз зиммасига олган пайтда бу режимга ҳечам мурожаат қилмаймиз… балки биз рум режими бу иттифоққа раислик қилаётганини кўрмагандек иттифоқнинг ўзи билан муомалада бўламиз.. Чунки Кипр жанубидаги рум режими бемулоҳазалик билан иш юритяпти. Шунинг учун бу режим раислигида Брюсселда бўладиган йиғинларда иштирок этмаслигимиз эҳтимоли бор». Яъни вазиятдан фойдаланиб қолинади. Зеро бу Америка учун тартибсизликларни келтириб чиқариш ва бундан европаликлар билан грекларни қўрқитиш учун бир имкониятдир. Агар инглизлар ва уларнинг жанубий қисмдаги малайлари ён беришмаса ва Аннан режаси деб аталган Америка режасини қабул қилишмаса Америка бу имкониятдан фойдаланиши мумкин. Америка ташқи ишлар вазираси Хиллари Клинтон ўтган йили буни ўзининг турк ҳамкасби Довуд Ўғли билан учрашганидан кейин таъкидлаб бундай деди: «Кипрдаги мавжуд вазият бирон тарафнинг манфаатига хизмат қилади деб билмаймиз. Биз (Кипрдаги) икки минтақа ва икки гуруҳ томонидан бирлашиш фикри бўлишини истаймиз. Биз уни мумкин қадар тезроқ кўришни истаймиз». (АФП 16 июл 2011 йил). Яъни Америка Кипрдаги вазиятга рози эмас ва уни ўз қараши бўйича ўзгартиришни истайди.

7. Энди Кипр муаммосига оид Ислом буюрадиган тўғри ечимга келсак у бу оролнинг бутунича Туркияга қўшилишидир. Чунки Кипр исломий юртдир. Шунинг учун унинг бутунлай Туркияга қўшилиши вожиб. Чунки Кипр исломий орол бўлиб уни мусулмонлар учинчи рошид халифа саййидимиз Усмон  даврида фатҳ қилганлар. Исломий юртларга қарши салибчилик урушларини уюштирган европалик салибчилар бу оролни ўша урушларда босиб олишган. Лекин мусулмонлар уни кейинчалик озод қилишиб яна аслига, мусулмонлар юртлари бағрига қайтардилар ва бу орол бошқа мусулмонлар юртлари каби усмоний давлат бошқарувига бўйсунди. Чунки Халифалик усмонийларга кўчган эди. Биринчи жаҳон урушида инглизлар бу орол устидан ўз ҳукмронликларини ўрнатишганини ва уни Британияга қўшиб олишганини эълон қилишди. Уларнинг малайи Мустафо Камол буни Лозанна шартномасида тан олди. Шунга қарамай Туркиядаги мусулмонлар Кипрни ўз ерларининг бир қисми деб ҳисоблайдилар. Шунинг учун улар у ердаги биродарларига улар олтмишинчи ва етмишинчи йилларда Британия ва Америка томонидан турли услублар билан қўллаб­қувватланган рум қўли билан амалга оширилган қирғинларга дучор қилинган пайтларида ёрдам беришга ҳаракат қилдилар. Туркларнинг армияси 300 мингдан кўпроқ мусулмонларни ҳимоя қилиш учун у ерда ҳамон турибди.

Юқорида айтилган шунча нарсаларга қарамай Америка лойиҳасини қабул қилиб Кипрнинг жанубий қисмини қолдириб фақат шимолий қисминигина Туркияга қўшиб олиш лойиҳаси гарчи эҳтимолдан узоқ бўлса ҳам ва Туркия амалда бунга ҳаракат қилмаётган бўлса­да лекин у оролнинг учдан икки қисмидан рум фойдасига, яъни кофирлар фойдасига воз кечиш ҳисобланади. Турклар расман ҳам, халқ ичида ҳам, ахборот воситаларида ҳам Кипрдаги грекларни шу ном билан, яъни рум деб аташади. Шунинг учун улар: жанубий рум сектори, рум режими дейишади. Оролнинг учдан биринигина қўшиб олиш билан кифояланиш Исломга хилоф бўлиб, бунга рози бўлган ҳар бир кимса гуноҳга ботади. Чунки асл­асос Кипр ороли бутунича Туркияга, яъни ўз аслига қўшилишидир.

Эрдоган ва унинг партияси бош бўлган ҳукумат бу масалани бутунлай зое қилишга ва мусулмонларнинг бу оролга бўлган қарашини ўзгартиришга ҳаракат қилмоқда. Мақсад мусулмонларни бу оролга гўё ўзларининг ороли эмасдек қилиб қарайдиган қилиб қўйишдир! Масалан Қувайтнинг Куна ахборот агентлиги 2012 йил 9 мартда Туркиянинг «оқшом» газетасига таяниб адолат ва тараққиёт партиясидаги бир масъулнинг ушбу сўзларини келтирди: «Эрдоган ҳукумати Аннаннинг тинчликка оид режаси айниқса Кипрда доимий адолатли тинчлик ўрнатилишига бир муҳим замин бўлиб хизмат қилиши мумкин ҳисоблайди, Қўшма Штатлар ва Европа Иттифоқи давлатларининг барчаси бу режани қўллаб­қувватламоқда». У бундай деб қўшимча қилди: «Адолат ва Тараққиёт партияси Кипр масаласига нисбатан янгича қарашга асос солишга ва Туркиядаги бир қанча доираларни бу масалага соф туркий миллий масала деб қарамасликка кўндиришга ҳаракат қилмоқда, аксинча бу масалага энг аввало инсон ҳуқуқи масаласи деган асосда қараш лозим, биз учун бу ишда муҳим бўлган нарса халқаро, Америка ва Европа кафолатлари орқали кипрлик турклар ҳуқуқини ҳимоя қилишдир».

Кипрга инсон ҳуқуқи масаласи деб қараш ер юзидаги қандайдир хорижий масалага бўлган қараш кабидир. У ўз аслидан ажратиб ташланган исломий юрт масаласига бўлган қараш эмас. Бу эса Кипрни зое қилиб бой бериш бўлиб, бунга ҳисса қўшган ёки рози бўлган кимса қиёмат кунигача гуноҳга ботади. Мусулмонлар Кипрдан ҳеч қачон воз кечмайдилар. Улар золим ҳокимлар зое қилган мусулмонлар юртларининг ҳеч қайси қисмидан асло воз кечмайдилар. Аксинча уни Аллоҳ изни ила эртами, кечми ўз аслига қайтарадилар. Эртанги кун эса уни кутувчи учун яқиндир.

16 робиул-аввал 1433ҳ

9 март 2012м

0

0