ТРАМПНИНГ ХИТОЙ САФАРИ — КАТТА ШОВ-ШУВ ОРТИДАГИ

МИТТИ НАТИЖАЛАР

АҚШ президенти Дональд Трампнинг Хитойга ташрифи жаҳон матбуотининг марказий мавзусига айланди. Гўёки тарихий воқеликдек тақдим этилган ушбу ташриф дабдабали маросимлар ва баландпарвоз сарлавҳалар остида ўтди. Бироқ вақт ўтиши билан маълум бўлдики, бу «катта тўйнинг ҳамиридан паттир» чиқмаган кўринади; амалий натижалар кутилган умидлардан анча йироқ.

2026 йил 15 май куни ташриф якунларини сарҳисоб қилган Трамп асосий урғуни дипломатик натижаларга эмас, балки шахсий муносабатларга қаратди. Унинг таъкидлашича, «икки давлат етакчиси ўртасидаги илиқлик» мураккаб муаммолар ечимида калит бўлган. Си Цзиньпин билан «қалин дўстлигини» пеш қилган Трамп, расмий келишувлардан кўра, кўпроқ шахсий пиар қилишни афзал кўрди.

Трамп икки ўртадаги савдо алоқалари «гуллаб-яшнаётганини» дастак қилиб, Хитойнинг соя ловияси импортини оширишини америкалик фермерлар учун катта зафар сифатида талқин этди. Шунингдек, Пекиннинг «Boeing»дан 200 та самолёт сотиб олиш ваъдаси, агар Америка ширкатлари «ақллироқ» (яъни, Boeing самолётлари General Electric двигателларидан фойдаланса) бўлса, бу рақам 750 тага етиши мумкинлиги ҳақидаги гаплар қулоққа хуш ёқадиган мусиқадек янгради.

Аммо бу шов-шувлар ортида аниқ муддат ва рақамлар кўринмайди. Ваъда қилинган харидлар қачон амалга ошиши ҳамон қоронғу. Энг қизиғи, соя ловияси ва «Boeing» самолётлари ҳақидаги гаплар анча аввал пишган, эски ош эди — буни саммит ютуғи деб аташ қийин. Иқтисодчи Ю Су таъкидлаганидек, булар шунчаки «икки томонлама ваъда бериш» бўлиб, қоғозда муҳрланган қатъий шартнома эмас.

Энг нозик нуқта — Тайвань масаласида ҳам Трамп «сувдан қуруқ чиқишга» уринди. У бирор тайинли мажбурият олмади, қурол етказиб бериш борасида эшикни қия очиқ қолдириб «ҳам ҳа, ҳам йўқ» қабилидаги мужмал жавоблари билан шунчаки вақтдан ютди холос. Бу эса муаммонинг ҳамон ечимсиз қолаётганидан далолатдир. Эрон масаласида ҳам Пекин аниқ «йўқ» деди: «Хитойнинг имкониятлари чекланган, Теҳрон эса ўз манфаатини ҳар нарсадан устун қўяди». Қисқаси, Хитой Вашингтон учун Эроннинг қўлини қайириб бериш ниятида эмас.

Си Цзиньпин эса Трампга «катталар ўйини»да шартларни Хитой белгилаши кераклигини эслатиб қўйди. У қадимги юнон тарихидан «Фукидид тузоғи»ни мисол келтириб, Афина ва Спартанинг ҳалокатли хатосини такрорламасликка чақирди. Бу Пекиннинг: «Биз билан тенг даражада ҳисоблашинг, акс ҳолда иккимиз ҳам тарих қаърига ғарқ бўламиз», деган кескин огоҳлантириши эди.

Хуллас, ташрифнинг сиёсий «мағзи» пуч бўлиб чиқди — ҳамма ёқни ялтироқ протоколлар ва қуруқ расмиятчилик эгаллаб олди. Бироқ саҳна ортида бошқача манзара: Трамп ўзи билан Илон Маск, Тим Кук ва Женсен Хуанг каби «технология қироллари»ни етаклаб келганди. Бу азаматлар учун сиёсат — шунчаки парда, уларнинг кўзи эса Хитойнинг бепоён бозори ва улкан таъминот занжирларида. Улар учун Хитой — соғиладиган сигир эмас, балки дунёнинг энг қудратли ишлаб чиқариш цехидир.

Америка ширкатлари Хитойнинг юқори технологияларга бўлган «ташналигини» ўз фойдасига бурмоқчи. Агар Вашингтон чиплар экспортига қўйилган тақиқни бироз юмшатса, эвазига Хитойдан нодир металларни ундириб олишни кўзламоқда. Бу савдода ким ютишини вақт кўрсатади. Хуллас, бу сафарги учрашув йиллар давомида тўпланиб қолган музни бироз эритгандек бўлди. Дунё олов ичида ёнаётган бир пайтда, икки девнинг «тинчлик ўйини» ўйнашининг ўзи ҳам бир натижадир.

Устоз Абу Ҳамза Хатвоний

Роя газетасининг 2026 йил 20 май, чоршанба кунги 600-сонидан